نثر

 «شئعرلری، یاشامی‌نین گوزگوسو اولان ایبراهیم ساوا‌لانا سونورام»

 
رامین جبارلی:
بير چوخ حال‌لاردا دیره‌نیش، سیاسی- اجتماعی دورومونون ادبیاتدا یانسیماسی اولسا دا بعضن توپلومدا گئنیش یاییلمایان، یارادیجی اینسانین دوشونجه‌سینده دیرنمه‌سی کیمی ده اورتادا اولا بیلیر. دیره‌نیش، یارادیجی ادبییات‌دان باشقا بیر چوخ کولتور آلانیندا گؤرونسه ده، بو یازیدا داها چوخ یارادیجی ادبییاتدا دیره‌نیش قونوسو اوزرینده دورماغا اوستونلوک وئره‌جه‌یم، اما دیلله ایلگی‌لی اولان دیره‌نیش‌لرین یارادیجی ادبیاتیمیزدا اولان رولونو اونوتماماق لازیم. بونا اؤرنک اولا‌راق کاشقارلی ماحمودون دیوانی یازماقدان آماجی حاقیندا، "ایثباتلاماق ایسته‌دیم کی، تورک دیلی ایله عرب دیلی یاریش آتلاری کیمی باشا باش گئتمکده‌دیر"  سؤزونو سؤیلمه‌سی‌دیر. بو سیرا‌دان امیر علی‌شیر نوایی‌نین موحاکمه الغتین کیتابینی دا سؤیله‌مک اولار. بو چالیشما‌لار یارادیجی ادبیات ساییلماسا دا یارادیجی ادبییاتی بؤیوک میقیاسدا ائتکی آلتینا آلمیش‌لار.


 
کلاسیک ادبییاتدان بو گونه قدر دیره‌نیشی فرق‌لی بیچیم‌لرده گؤرمک مومکوندور. بونا  اؤرنک اولا‌راق فضولی‌نین تورک دیلینده بؤیوک ادبییات اثری یاراتماق ایسته‌یینده دیره‌نیشیندن توتموش، بیر سیرا‌لاری‌نین نسیمی کیمی اینانج‌لاری اوغروندا دیره‌نیشی‌نین شئعر بیچیمینده اوزه چیخماسینا قدر سؤیله‌مک اولار.


ای فیض رسان عرب وتورک وعجم،
قیلدین عربی افصح  اهل عالم،
ائتدین  فصحای عجمی عیسی دم،
من «تورک» زباندان ایلتیفات ائیله‌مه کم.
                                            «فضولی»


                 منجه ادبییاتدا ایلک باشدان بو گونه قدر اولان دیره‌نیش‌لرده ایچریک فرق‌لی‌لییی اولدوغو اوچون بو گون دیره‌نیش دئیرکن هانسی دیرنیشدن سؤز ائتدیییمیزین ده آیدین اولماسی داها یاخشی اولار. بیزیم سؤیله‌دیییمیز دیره‌نیش داها چوخ میللی دیره‌نیش آنلامیندا‌دیر. بو فرق‌لی بیچیم‌لرده اؤزونو ادبییاتدا گؤستریر.

دیره‌نیش‌یمیزین‌می ادبیاتدا ایزی
، ادبیاتیمیزدامی دیره‌نیشین ایزی؟
«بیزیم ادبییاتیمیز» دئدیکده، اوزرینده دانیشا بیله‌جه‌ییمیز اثرلر بئله ادبیاتیمیزدان نه‌یی قصد ائتدیییمیزله فرقله‌نه بیله‌جکدیر. ادبییاتیمیزی بللی ائتمک اوچون، مئعیارلاریمیزین نه اولماسی بو سورونو جاوابلاندیران آچار‌دیر. من آذربایجان ادبییاتی دئدیکده آذربایجان تورک دیللی ادبییاتینی نظره آلدیغیم اوچون بؤلگولریم ده دیل- کولتوردن قایناقلانماقدا‌دیر( یازیدا ییغجام‌لیق قورونسون دئیه تورک ادبیاتی‌نین اورتاق دؤنمینه توخونماماغا چالیشاجاغام). بو اوزدن ده دیره‌نیشیمیزین ادبییاتدا یانسیماسی ایله ادبیاتیمیزدا دیره‌نیشین یانسیماسی ایکی فرقلی قونودور. بیزیم دیره‌نیش باشقا دیلده یارانان بیر ادبییاتدا دا یانسییا بیلر. اؤرنک اوچون صمد بئهرنگی‌نین اثرلرینده تورک فولکلور و میتولوژی‌سینه وورغونو دا بیر چئشید دیره‌نیش سایا بیله‌جییمیزی دوشونورم. باخمایا‌راق کی، صمد بئهرنگی‌نین یارادیجیلیغیندا، تورکلویون پایین اولسا دا سونوندا فارس ادبییاتینا عاییددیر. ائله‌جه ده رضا براهنی و بیر چوخ آذربایجان تورکو اولان شاعر و یارادیجی یازاری سیرالاماق مومکوندور. صمدین دیره‌نیشی آذربایجان اینسانی‌نین دیره‌نیشی ساییلسا دا، آذربایجان ادبییاتیندا دئییل، فارس ادبیاتیندا اؤزونو گؤستریر. بوتون بونلار فرق‌لی دیرنیش فورما‌لارینا یول آچمیشدیر 

 


اؤرتوک و آچیق دیرنیش
:
منجه فرقلی دیره‌نیش بیچیم‌لرینه شاهید اولدوغوموز اوچون بونلاری گؤستره‌جک فرقلی تئرمین‌لره ده ائحتیاجیمیز وار. بو تئرمین‌لر آنجاق فرقلی دوشونجه و الشدیری‌لر اورتادا اولدوق‌دان سونرا یئرینه اوتوروشا بیلر. او اوزدن منیم اؤنردیییم تئرمین‌لرین یئرینده اولوب- اولماماسی الشدیری‌لردن سونرا آیدینلاشا بیلر. دیره‌نیشین نئجه‌لییی ایله ایلگی‌لی بیر بؤلگو نظره آلماق اوچون بلکه ایکی چئشید دیره‌نیش اَن چوخ قاباریق‌دیر. بون‌لارین بیری‌سی اثرده چارپیجی اولا‌راق دیرنیشلی ایفاده و قاورام‌لارلا اؤزونو سرگیله‌ییر. تام آیدین‌لیغی ایله مقاومت ویا دیرنیش‌لییینی گؤسترن ادبییات اثرینه «آچیق دیرنیش» سؤیله‌مه‌یی اویغون گؤرورم.  بو تیپ ادبییات، هوجوما قارشی بیر باشا دیرنیشله اؤزونو گؤستریر. بونا اؤرنک اولا‌راق بیر چوخ شاعیرلرین یارادیجیلیق‌‌لاریندان اؤرنک سؤیله‌مک مومکون‌دور.  بورادا فرق‌لی دؤنم‌لرده اولان یارادیجی ادبیات‌چی‌لاردان آد آپارماق اولار.


قوزئیده احمد جاواد، میکاییل موشفیق، حسین جاوید، آلماس ایلدیریم، سونرا‌لار خلیل رضا اولوتورک کیمی اینسان‌لارین یارادیجیلیغیندا دیره‌نیش چالارینین اوستون‌لویونو گؤروروک. گونئی‌ده میللی حؤموکت دؤنمینده نثر ادبیاتیندا فتحی خوشگینابی( اثرلری بولقاریستاندا یایینلانمیش)، قهرمان قهرمان‌زاده، بی‌لر هائلی، رحیم جدنیکو، عباس پناهی( ماکی‌لی)، ایسماعیل شمس، حمید محمدزاده، علی‌قولو کاتیبی، محمدرضا عافیت، فیروز صادق‌زاده و باشقا‌لاری مرکزی حکومتین قارشی‌سیندا دیره‌نن ائله‌جه ده آذربایجان کولتورونو ساوونما چالاری گوجلو اولان اثرلر یاراتمیش‌لار. بو یارادیجی اینسان‌لار اؤلکه‌نی ترک ائتمک مجبوریتینده قالسا‌لار دا گونئی‌دن چیخدیق‌دان سونرا بئله یارادیجی‌لیق‌لارینا داوام ائتمیش‌لر. بیر موددت سونرا بللی باسقی‌لار سونوجوندا بیر سیرا قونولاردا اؤزللیکله دیرنیش و حسرت قونولو یارادیجیلیغا محدودیت قویولموشدور. بوتون بو اینسان‌لارین دیره‌نیشی آچیق دیرنیش اؤزل‌لیک‌لرینی داشیماقدا‌دیرلار. گونوموزه قدر گلمیش اولان دیره‌نیش شئعرلری ده آچیق بیر دیره‌نیش ایچینده‌دیرلر. محمد بی‌ریا، حبیب ساهیر، سهند، پروفسور زئهتابی و بیر سیرا باشقا شاعیرلر بللی بیر دؤنمین دیره‌نیش ادبیاتینی اولوشدورموش‌لار.
منیم دوشونجه‌مه گؤره سون دؤنمین دیره‌نیش شئعرینده هادی قاراچای اوزرینده دورولماسی گرکن شاعیردیر. هادی قاراچایین سون دؤنم دیره‌نیش شئعرینده بیر سیرا شاعیرلره ائتکی‌سی ده آیدین‌دیر. بو اوزدن هادی قاراچایی اؤز نسلی و اؤزوندن سونراکی نسلین دیره‌نیش ادبییاتیندا اؤزل یئری اولان بیر شاعیر اولا‌راق گؤرورم. کیان خیاو، محمد رضا لوایی‌نین شئعر و نثرلرینی ائله‌جه ده آتیللا کیشی‌زاده، سعید موغانلی، عیسی زینی و بیر سیرا باشقا یارادیجی ادبییاتچی‌لارین اثرینی اونوتماماق لازیم‌دیر. توپلومسال ندنلردن دولایی بیر چوخ شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دیره‌نیش اؤزونو باشقا فورما‌لاردا گؤستریر. اؤرنک اوچون سید حیدر بیاتین اجتماعی لیریکاسینی، ایبراهیم ساوالانین یارادیجیلیغیندا بللی بیر خطله آخیشان دیره‌نیشی سؤیلمک اولار. توپلومسال ندن‌لردن دولایی اؤزونو یارادیجی‌لارین یارادیجیلیغیندا یانسیدان دیره‌نیشین ایزینی بیر چوخ شاعر و اؤیکوچونون اثرلرینده گؤرمک اولار. بو قیسا یازیدا ایسه هامی‌سیندان دانیشماق ایمکان‌سیز اولدوغو اوچون اؤزتلمک مجبوریتینده‌یم.


اصلینده ادبییاتدا دیره‌نیش قاورامی مسئله‌سینی قونو ائتسک تکجه گونئی آذربایجاندا یوزلرله شاعیرین آدینی سیرالایا بیلریک. دئمک اولار آذربایجان شخصیت‌لری باغلی پوئما اثری‌نین هامی‌سی دیرنیش ادبیباتیندا یئر آلا بیلر. بورایا اؤرنک اوچون میر جلیل حسینی‌نین “بابک” پوئماسی، فرج فاتحی‌نین “ستارخان” پوئماسی‌نی و بیر چوخ اثرلری سیرالاماق اولار.
ویا جدی ادبیات ایچینده یئر آلماسا دا هوشنگ جعفری‌نین یازدیق‌لاری هر حالدا دیرنیش ساییلیر. باخمایا‌راق کی ادبی باخیم‌دان دولغون و جیددی بیر یارادیجی‌لیق ساییلماز.
بیر سیرا یارادیجی اینسان‌لارین یارادیجیلیغیندا آیدینجاسینا هر هانسی بیر دیرنیش ایفاده اولونماسا دا، اثرلرینده، بللی گوج‌لر طرفین‌دن هدفه آلینمیش مسئله‌لر اوزرینده دورماقلا، دولایی یوللا دیرنمکده‌دیر. بو تور گیزلی دیره‌نیشه «اؤرتوک دیرنیش» آدینی وئرمه‌یی اویغون گؤرورم. منجه یارادیجی‌نین هر هانسی بیر دیلده یاراتماغیندان آسیلی اولمایا‌راق، اونون اثرلرینده اؤرتوک دیرنیش آختاریشینا چیخماق اولار. بس “اؤرتوک دیرنیش” نه‌لردن عبارت‌دیر؟ بو سورونون جاوابی ایسه گوج‌لرین، حاکمیت‌لرین (ایستر سیاسی، ایستر کولتورل) نه‌یه سالدیرماسی ایله بللی ائدیله بیلر. هوجوم‌لارین فرق‌لی‌لیگی هم ده دیرنیشین اؤزل‌لیک‌لرینه بیر باشا ائتکی بوراخیر. او اوزدن ده عرب وطنی هوجومدا اولدوغو اوچون، عرب دیرنیش ادبیاتینین اساس اؤزللییی تورپاق، وطن مسئله‌سی اولور، بیزده ده ایسه وطن قدر دیل ده دیره‌نیشده اؤزونو گؤستریر. گوج‌لر طرفین‌دن هوجوم و سالدیری هدفی اولان‌لاری یارادیجی‌لیقدا  بیر باشا ساوونماقلا دئییل، دولایی یوللا اوزرینده دورماق اؤرتوک دیرنیشین اؤزللیگی‌دیر. بون‌لاردان اؤرنک اوچون دیل یاساق‌لیغینی نظره آلا‌راق گونئی آذربایجاندا تورکجه یازماق ( آماج اؤز دیلینده یازماقدا دیرنمک‌دیرسه)، تورک میتولوژی‌سی و فولکلورو اوزرینده دورماق، هوجومدا اولان تورک کیملیک و کولتورونون هر هانسی بیر یؤنونون اوزرینده دورماق دیره‌نیش‌دیر. باخمایا‌راق کی، بو دیره‌نیش بیزیم ادبیاتدا دئییل، باشقا دیلده اولان بیر ادبییاتدا دا یانسییا بیلر. اؤرنک اوچون یوخاریدا سؤیله‌دیییم کیمی صمد بئهرنگی‌نین فارس دیللی یارادیجیلیغیندا، تورک میتولوژی‌سی و فولکلورو اوزرینده دورماغی اؤرتوک دیره‌نیش‌دیر. ائله‌جه ده رضا براهنی‌نین اثرلرینده اولان تورک اینسانی‌نین دیره‌نیشینی ده بو سیرا‌دان بیلمک اولار. حسین مونزوی‌نین فارس دیلینده یازدیغی “رؤوشن”پوئماسینی دا تورک میتولوژی‌سینه اساسلانا‌راق کور اوغلو حاقیندا یازدیغی اوچون، ائله‌جه ده آذربایجان تورک موتیو‌لرینی فارس غزلینه داشیدیغی اوچون اؤرتوک دیرنیش حساب ائده بیله‌ریک.  ائله‌جه ده گونئی آذربایجاندا تورکجه یازیلان بیر چوخ اثری، هم دیلینه گؤره، بعضن ده ایچریینه گؤره اؤرتوک دیره‌نیش سایا بیلریک. ناصر منظوری‌نین اثرلرینده تورک میتولوژی‌سینه وورغوسونو، میتولوژیمیز، فولکلوروموز اوزرینده دیرندییی اوچون اؤرتوک دیره‌نیش ساییلا بیلریک. دئمک اؤرتوک دیرنیش هم آنا دیلیمیزده، هم ده باشقا دیل‌لرده آذربایجان تورک‌لری طرفین‌دن یارادیلان ادبیاتدا اؤزونو گؤستره بیلر.


گونئی آذربایجان دیرنیش ادبیاتینین اؤزل‌لیک‌لری، قوزئی و گونئی دیره‌نیش ادبیاتی آراسیندا فرق‌لی‌لیک‌لر، ائله‌جه ده دیلین هانسی دوروم‌لاردا دیره‌نیش گؤسترگه‌سی اولماسی حاقیندا سونراکی یازیدا یازاجاغام. هله‌لیک بو قدر.
آردی وار ...        



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DİRƏNİŞ ƏDƏBİYYATI ÜZƏRİNƏ (Birinci bölüm)

"Şeirləri, yaşamının güzgüsü olan İbrahım Savalana sunuram"

Ramin Cabbarlı:

               Bir çox hallarda dirəniş, siyasi- ictimai durumunun ədəbiyyatda yansıması olsa da bəzən toplumda geniş yayılmayan, yaradıcı insanın düşüncəsində dirənməsi kimi də ortada ola bilir. Dirəniş, yaradıcı ədəbiyyatdan başqa bir çox kültür alanında görünsə də, bu yazıda daha çox yaradıcı ədəbiyyatda dirəniş qonusu üzərində durmağa üstünlük verəcəyəm, amma dillə ilgili olan dirənişlərin yaradıcı ədəbiyyatımızda olan rolunu unutmamaq lazım. Buna örnək olaraq Kaşqarlı Mahmudun divanı yazmaqdan amacı haqqında, "İsbatlamaq istədim ki, Türk dili ilə Ərəb dili yarış atları kimi başa baş getməkdədir"  sözünü söyləməsidir. Bu sıradan Əmir Əlişir Nəvayinin Mühakəmət-ül Lüğəteyn  kitabını da söyləmək olar. Bu çalışmalar yaradıcı ədəbiyyat sayılmasa da yaradıcı ədəbiyyatı böyük miqyasda etki altına almışlar.
               Klasik ədəbiyyatdan bu günə qədər dirənişi fərqli biçimlərdə görmək mümkündür. Buna  örnək olaraq Füzulinin Türk dilində böyük ədəbiyyat əsəri yaratmaq istəyində dirənişindən tutmuş , bir sıralarının Nəsimi kimi inancları uğrunda dirənişinin şeir biçimində üzə çıxmasına qədər söyləmək mümkündür.
Ey feyz r
əsani Ərəbü Türkü əcəm,
Etdin
Ərəbi əfsəhi- küllü- aləm,
Qıldın füs
əhayi- əcəmi İsadəm,
M
ən Türk zəbandan iltifat eyləmə  kəm.
"Füzuli"
              

 

Məncə ədəbiyyatda ilk başdan bu günə qədər olan dirənişlərdəərik fərqliliyi olduğu üçün bu gün dirəniş deyərkən hansı dirənişdən söz etdiyimizin də aydın olması daha yaxşı olar. Bizim söylədiyimiz dirəniş daha çox Milli Dirəniş anlamındadır. Bu fərqli biçimlərdə özünü ədəbiyyatda göstərir.

Dir
ənişimizinmi Ədəbiyyatda izi, Ədəbiyyatımızdamı Dirənişin İzi?
“Bizim ədəbiyyatımız” dedikdə, üzərində danışa biləcəyimiz əsərlər belə ədəbiyyatımızdan nəyi qəsd etdiyimizlə fərqlənə biləcəkdir. Ədəbiyyatımızı bəlli etmək üçün meyarımızın nə olması bu sorunu cavablandıran açardır. Mən, Azərbaycan ədəbiyyatı dedikdə Azərbaycan Türk dilli ədəbiyyatını nəzərə aldığım üçün bölgülərim də dil- kültürdən qaynaqlanmaqdadır( Yazıda yığcamlıq qorunsun deyə Türk ədəbiyyatının ortaq dönəminə toxunmamağa çalışacağam). Bu üzdən də Dirənişimizin ədəbiyyatda yansıması ilə Ədəbiyyatımızda dirənişin yansıması iki fərqli qonudur. Bizim dirəniş başqa dildə yaranan bir ədəbiyyatda da yansıya bilər. örnək üçün Səməd Behrənginin əsərlərində Türk folklor və mitolojisinə vurğunu da bir çeşid dirəniş saya biləcəyimizi düşünürəm. Baxmayaraq ki, Səməd Behrənginin yaradıcılığında Türklüyünün də payı olsa, sonunda Fars ədəbiyyatına aiddir. Eləcə də Rza Bərahəni və bir çox Azərbaycan Türkü olan şair və yaradıcı yazarı sıralamaq olar. Səmədin dirənişi Azərbaycan insanının dirənişi sayılsa da Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, Fars ədəbiyyatında özünü göstərir. Bütün bunlar fərqli dirəniş formalarına yol açmışdır  


Örtük və Açıq Dirəniş:
Məncə fərqli dirəniş biçimlərinə şahid olduğumuz üçün bunları göstərəcək fərqli terminlərə də ehtiyacımız var. Bu terminlər ancaq fərqli düşüncə və ələşdirilər ortada olduqdan sonra yerinə oturuşa bilər. O üzdən mənim önərdiyim terminlərin yerində olub- olmaması ələşdirilərdən sonra aydınlaşa bilər. Dirənişin necəliyi ilə ilgili bir bölgü nəzərə almaq istəsək, iki çeşid dirəniş daha çox qabarıqdır. Bunların birisi əsərdə çarpıcı olaraq dirənişli ifadə və qavramları sərgilənməsiylədir.Tam aydınlığı ilə müqavimət vəya dirənişliyini göstərən ədəbiyyat əsərinə “açıq dirəniş” söyləməyi uyğun görürəm.  Bu tip ədəbiyyat, hücuma qarşı bir başa dirənişlə özünü göstərir. Buna önrək olaraq bir çox şairlərin yaradıcılıqdan örnəklər söyləmək mümkündür.  Burada fərqli dönəmlərdə olan yaradıcı ədəbiyyatçılardan ad aparmaq olar.


Quzeyd
ə Əhməd Cavad, Mikayil Müşfiq, Hüseyn Cavid, Almas İldırım, sonralar Xəlil Rza Ulutürk kimi insanların yaradıcılığında dirəniş çalarının üstünlüyünü görürük. Güneydə Milli Hömükət dönəmində nəsr ədəbiyyatında Fəthi Xoşginabi( Əsərləri Bülqaristanda yayınlanmış), Qəhrəman Qəhrəmanzadə, Bəylər Haeli, Rəhim Cədniku, Abbas Pənahi( Makili), İsmayıl Şəms,Həmid Məhəmmədzadə, Əliqulu Katibi, Məhəmmədrza Afiyət, Firuz Sadiqzadə və başqaları mərkəzi hökümətin qarşısında dirənən eləcə də Azərbaycan kültürünü savunma çaları güclü olan əsərlər yaratmışlar. Bu yaradıcı insanlar ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalsalar da Güneydən çıxdıqdan sonra belə yaradıcılıqlarına davam etmişlər. Bir müddət sonra bəlli basqılar sonucunda bir sıra qonularda özəlliklə dirəniş və həsrət qonulu yaradıcılığa məhdudiyyət qoyulmuşdur. Bütün bu insanların dirəniş açıq dirəniş özəlliklərini daşımaqdadırlar. Günümüzə qədər gəlmiş olan dirəniş şeirləri də açıq bir dirəniş içindədirlər. Məhəmməd Biriya, Həbib Sahir, Səhənd, Pro. Zehtabi və bir sıra başqa şairlər bəlli bir dönəmin dirəniş ədəbiyyatını oluşdurmuşlar.
M
ənim düşüncəmə görə son dönəmin dirəniş şeirində Hadi Qaraçay üzərində durulması gərəkən şairdir. Hadi Qaraçayın son dönəm dirəniş şeirində bir sıra şairlərə etkisi də aydındır. Bu üzdən Hadi Qaraçayı öz nəsli və özündən sonrakı nəslin dirəniş ədəbiyyatında özəl yeri olan bir şair olaraq görürəm. Kiyan Xiyav, Məhəmməd Rza Ləvayinin şeir və nəsrlərini eləcə də Atilla Kişizadə, Səid Muğanlı, İsa Zeyni və bir sıra başqa yaradıcı ədəbiyyatçıların əsərini unutmamaq lazımdır. Baxmayaraq ki, toplumsal nədənlərdən dolayı bir çox şairlərimizin də yaradıcılığında dirəniş özünü başqa formalarda göstərir. Seyid Heydər Bayatın ictimai lirikasını, İbrahım Savalanın yaradıcılığında bəlli bir xəttlə axışan dirənişi söyləmək olar. Toplumsal nədənlərdən dolayı özünü yaradıcıların yaradıcılığında yansıdan dirənişin izini bir çox şair və öyküçünün əsərlərində görmək olar. Bu qısa yazıda isə hamısından danışmaq imkansız olduğu üçün özətləmək məcburiyyətindəyəm.


              
Əslində ədəbiyyatda dirəniş qavramı məsələsini qonu etsək təkcə Güney Azərbaycanda yüzlərlə şairin adını sıralaya bilərik. Demək olar Azərbaycan şəxsiyyətləri bağlı poema əsərlərinin hamısı dirəniş ədəbiyyatında yer ala bilər. Buraya örnək üçün Mir Cəlil Hüseyninin “Babək” poemasını, Fərəc Fatehinin “Səttarxan” poemasını və bir çox əsərləri sıralamaq olar.
V
əya ciddi ədəbiyyat içində yer almasa da Huşəng Cəfərinin yazdıqları hər halda dirəniş sayılır. Baxmayaraq ədəbi baxımdan dolğun bir yaradıcılıq sayılmaz.

Bir sıra yaradıcı insanların yaradıcılığında aydıncasına h
ər hansı bir dirəniş ifadə olunmasa da, əsərlərində, bəlli güclər tərəfindən hədəfə alınmış məsələlər üzərində durmaqla dolayı yolla dirənməkdədir. Bu tür gizli dirənişə “örtük dirəniş” adını verməyi uyğun görürəm. Məncə yaradıcının hər hansı bir dildə yaratmağından asılı olmayaraq, onun əsərlərində örtük dirəniş axtarışına çıxmaq olar. Bəs “Örtük dirəniş” nələrdən ibarətdir? Bu sorunun cavabı isə güclərin, hakimiyyətlərin (istər siyasi, istər kültürəl) nəyə saldırması ilə bəlli edilə bilər. Hücumların fərqliliyi həm də dirənişin özəlliklərinə bir başa etki buraxır. Misal olaraq Ərəb torpağının hücumda olduğu üçün, Ərəb dirəniş ədəbiyyatının əsas özəlliyi torpaq, vətən məsələsidir, bizdə isə vətən qədər dil də dirənişdə özünü göstərir. Güclər tərəfindən hücum və saldırı hədəfi olanları yaradıcılıqda  bir başa savunmaqla deyil, dolayı yolla üzərində durmaq, örtük dirənişin özəlliyidir. Bunlardan örnək üçün dil yasaqlığını nəzərə alaraq Güney Azərbaycanda Türkcə yazmaq ( amac öz dilində yazmaqda dirənməkdirsə), Türk mitolojisi və folkloru üzərində durmaq, hücumda olan Türk kimlik və kültürünün hər hansı bir yönünün üzərində durmaq dirənişdir. Baxmayaraq ki, bu dirəniş bizim ədəbiyyatda deyil, başqa dildə olan bir ədəbiyyatda da yansıya bilər. örnək üçün yuxarıda söylədiyim kimi Səməd Behrənginin Fars dilli yaradıcılığında, Türk mitolojisi və folkloru üzərində durmağı örtük dirənişdir. Eləcə də Rza Bərahəninin əsərlərində olan Türk insanının dirənişini də bu sıradan bilmək olar. Hüseyn Münzəvinin Fars dilində yazdığı “Rövşən”poemasını da Türk mitolojisinə əsaslanaraq Koroğlu haqqında yazdığı üçün, eləcə də Azərbaycan Türk mutivlərini Fars qəzəlinə daşıdığı üçün örtük dirəniş hesab edə bilərik. Eləcə də Güney Azərbaycanda Türkcə yazılan bir çox əsəri, həm dilinə görə, bəzən dəəriyinə görə örtük dirəniş saya bilərik. Nasir Mənzurinin əsərlərində Türk mitolojisinə vurğusunu, mitolojimiz, folklorumuz üzərində dirəndiyi üçün örtük dirəniş saya bilərik. Demək örtük dirəniş həm ana dilimizdə, həm də başqa dillərdə Azərbaycan Türkləri tərəfindən yaradılan ədəbiyyatda özünü göstərə bilər.
Güney Az
ərbaycan Dirəniş ədəbiyyatının özəllikləri, Quzey və Güney dirəniş ədəbiyyatı arasında fərqliliklər, eləcə də dilin hansı durumlarda dirəniş göstərgəsi olması haqqında sonrakı yazıda yazacağam. Hələlik bu qədər.
Ardı var ...         









 

"Şeirləri, yaşamının güzgüsü olan İbrahım Savalana sunuram"

D
İRƏNİŞ ƏDƏBİYYATI ÜZƏRİNƏ
(Birinci bölüm)

Ramin Cabbarlı

               Bir çox hallarda dirəniş, siyasi- ictimai durumunun ədəbiyyatda yansıması olsa da bəzən toplumda geniş yayılmayan, yaradıcı insanın düşüncəsində dirənməsi kimi də ortada ola bilir. Dirəniş, yaradıcı ədəbiyyatdan başqa bir çox kültür alanında görünsə də, bu yazıda daha çox yaradıcı ədəbiyyatda dirəniş qonusu üzərində durmağa üstünlük verəcəyəm, amma dillə ilgili olan dirənişlərin yaradıcı ədəbiyyatımızda olan rolunu unutmamaq lazım. Buna örnək olaraq Kaşqarlı Mahmudun divanı yazmaqdan amacı haqqında, "İsbatlamaq istədim ki, Türk dili ilə Ərəb dili yarış atları kimi başa baş getməkdədir"  sözünü söyləməsidir. Bu sıradan Əmir Əlişir Nəvayinin Mühakəmət-ül Lüğəteyn  kitabını da söyləmək olar. Bu çalışmalar yaradıcı ədəbiyyat sayılmasa da yaradıcı ədəbiyyatı böyük miqyasda etki altına almışlar.


               Klasik
ədəbiyyatdan bu günə qədər dirənişi fərqli biçimlərdə görmək mümkündür. Buna  örnək olaraq Füzulinin Türk dilində böyük ədəbiyyat əsəri yaratmaq istəyində dirənişindən tutmuş , bir sıralarının Nəsimi kimi inancları uğrunda dirənişinin şeir biçimində üzə çıxmasına qədər söyləmək mümkündür.
Ey feyz r
əsani Ərəbü Türkü əcəm,
Etdin
Ərəbi əfsəhi- küllü- aləm,
Qıldın füs
əhayi- əcəmi İsadəm,
M
ən Türk zəbandan iltifat eyləmə  kəm.
"Füzuli"
              

Məncə ədəbiyyatda ilk başdan bu günə qədər olan dirənişlərdəərik fərqliliyi olduğu üçün bu gün dirəniş deyərkən hansı dirənişdən söz etdiyimizin də aydın olması daha yaxşı olar. Bizim söylədiyimiz dirəniş daha çox Milli Dirəniş anlamındadır. Bu fərqli biçimlərdə özünü ədəbiyyatda göstərir.

Dir
ənişimizinmi Ədəbiyyatda izi, Ədəbiyyatımızdamı Dirənişin İzi?
“Bizim ədəbiyyatımız” dedikdə, üzərində danışa biləcəyimiz əsərlər belə ədəbiyyatımızdan nəyi qəsd etdiyimizlə fərqlənə biləcəkdir. Ədəbiyyatımızı bəlli etmək üçün meyarımızın nə olması bu sorunu cavablandıran açardır. Mən, Azərbaycan ədəbiyyatı dedikdə Azərbaycan Türk dilli ədəbiyyatını nəzərə aldığım üçün bölgülərim də dil- kültürdən qaynaqlanmaqdadır( Yazıda yığcamlıq qorunsun deyə Türk ədəbiyyatının ortaq dönəminə toxunmamağa çalışacağam). Bu üzdən də Dirənişimizin ədəbiyyatda yansıması ilə Ədəbiyyatımızda dirənişin yansıması iki fərqli qonudur. Bizim dirəniş başqa dildə yaranan bir ədəbiyyatda da yansıya bilər. örnək üçün Səməd Behrənginin əsərlərində Türk folklor və mitolojisinə vurğunu da bir çeşid dirəniş saya biləcəyimizi düşünürəm. Baxmayaraq ki, Səməd Behrənginin yaradıcılığında Türklüyünün də payı olsa, sonunda Fars ədəbiyyatına aiddir. Eləcə də Rza Bərahəni və bir çox Azərbaycan Türkü olan şair və yaradıcı yazarı sıralamaq olar. Səmədin dirənişi Azərbaycan insanının dirənişi sayılsa da Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, Fars ədəbiyyatında özünü göstərir. Bütün bunlar fərqli dirəniş formalarına yol açmışdır  


Örtük və Açıq Dirəniş:
Məncə fərqli dirəniş biçimlərinə şahid olduğumuz üçün bunları göstərəcək fərqli terminlərə də ehtiyacımız var. Bu terminlər ancaq fərqli düşüncə və ələşdirilər ortada olduqdan sonra yerinə oturuşa bilər. O üzdən mənim önərdiyim terminlərin yerində olub- olmaması ələşdirilərdən sonra aydınlaşa bilər. Dirənişin necəliyi ilə ilgili bir bölgü nəzərə almaq istəsək, iki çeşid dirəniş daha çox qabarıqdır. Bunların birisi əsərdə çarpıcı olaraq dirənişli ifadə və qavramları sərgilənməsiylədir.Tam aydınlığı ilə müqavimət vəya dirənişliyini göstərən ədəbiyyat əsərinə “açıq dirəniş” söyləməyi uyğun görürəm.  Bu tip ədəbiyyat, hücuma qarşı bir başa dirənişlə özünü göstərir. Buna önrək olaraq bir çox şairlərin yaradıcılıqdan örnəklər söyləmək mümkündür.  Burada fərqli dönəmlərdə olan yaradıcı ədəbiyyatçılardan ad aparmaq olar.


Quzeyd
ə Əhməd Cavad, Mikayil Müşfiq, Hüseyn Cavid, Almas İldırım, sonralar Xəlil Rza Ulutürk kimi insanların yaradıcılığında dirəniş çalarının üstünlüyünü görürük. Güneydə Milli Hömükət dönəmində nəsr ədəbiyyatında Fəthi Xoşginabi( Əsərləri Bülqaristanda yayınlanmış), Qəhrəman Qəhrəmanzadə, Bəylər Haeli, Rəhim Cədniku, Abbas Pənahi( Makili), İsmayıl Şəms,Həmid Məhəmmədzadə, Əliqulu Katibi, Məhəmmədrza Afiyət, Firuz Sadiqzadə və başqaları mərkəzi hökümətin qarşısında dirənən eləcə də Azərbaycan kültürünü savunma çaları güclü olan əsərlər yaratmışlar. Bu yaradıcı insanlar ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalsalar da Güneydən çıxdıqdan sonra belə yaradıcılıqlarına davam etmişlər. Bir müddət sonra bəlli basqılar sonucunda bir sıra qonularda özəlliklə dirəniş və həsrət qonulu yaradıcılığa məhdudiyyət qoyulmuşdur. Bütün bu insanların dirəniş açıq dirəniş özəlliklərini daşımaqdadırlar. Günümüzə qədər gəlmiş olan dirəniş şeirləri də açıq bir dirəniş içindədirlər. Məhəmməd Biriya, Həbib Sahir, Səhənd, Pro. Zehtabi və bir sıra başqa şairlər bəlli bir dönəmin dirəniş ədəbiyyatını oluşdurmuşlar.
M
ənim düşüncəmə görə son dönəmin dirəniş şeirində Hadi Qaraçay üzərində durulması gərəkən şairdir. Hadi Qaraçayın son dönəm dirəniş şeirində bir sıra şairlərə etkisi də aydındır. Bu üzdən Hadi Qaraçayı öz nəsli və özündən sonrakı nəslin dirəniş ədəbiyyatında özəl yeri olan bir şair olaraq görürəm. Kiyan Xiyav, Məhəmməd Rza Ləvayinin şeir və nəsrlərini eləcə də Atilla Kişizadə, Səid Muğanlı, İsa Zeyni və bir sıra başqa yaradıcı ədəbiyyatçıların əsərini unutmamaq lazımdır. Baxmayaraq ki, toplumsal nədənlərdən dolayı bir çox şairlərimizin də yaradıcılığında dirəniş özünü başqa formalarda göstərir. Seyid Heydər Bayatın ictimai lirikasını, İbrahım Savalanın yaradıcılığında bəlli bir xəttlə axışan dirənişi söyləmək olar. Toplumsal nədənlərdən dolayı özünü yaradıcıların yaradıcılığında yansıdan dirənişin izini bir çox şair və öyküçünün əsərlərində görmək olar. Bu qısa yazıda isə hamısından danışmaq imkansız olduğu üçün özətləmək məcburiyyətindəyəm.


              
Əslində ədəbiyyatda dirəniş qavramı məsələsini qonu etsək təkcə Güney Azərbaycanda yüzlərlə şairin adını sıralaya bilərik. Demək olar Azərbaycan şəxsiyyətləri bağlı poema əsərlərinin hamısı dirəniş ədəbiyyatında yer ala bilər. Buraya örnək üçün Mir Cəlil Hüseyninin “Babək” poemasını, Fərəc Fatehinin “Səttarxan” poemasını və bir çox əsərləri sıralamaq olar.
V
əya ciddi ədəbiyyat içində yer almasa da Huşəng Cəfərinin yazdıqları hər halda dirəniş sayılır. Baxmayaraq ədəbi baxımdan dolğun bir yaradıcılıq sayılmaz.

Bir sıra yaradıcı insanların yaradıcılığında aydıncasına h
ər hansı bir dirəniş ifadə olunmasa da, əsərlərində, bəlli güclər tərəfindən hədəfə alınmış məsələlər üzərində durmaqla dolayı yolla dirənməkdədir. Bu tür gizli dirənişə “örtük dirəniş” adını verməyi uyğun görürəm. Məncə yaradıcının hər hansı bir dildə yaratmağından asılı olmayaraq, onun əsərlərində örtük dirəniş axtarışına çıxmaq olar. Bəs “Örtük dirəniş” nələrdən ibarətdir? Bu sorunun cavabı isə güclərin, hakimiyyətlərin (istər siyasi, istər kültürəl) nəyə saldırması ilə bəlli edilə bilər. Hücumların fərqliliyi həm də dirənişin özəlliklərinə bir başa etki buraxır. Misal olaraq Ərəb torpağının hücumda olduğu üçün, Ərəb dirəniş ədəbiyyatının əsas özəlliyi torpaq, vətən məsələsidir, bizdə isə vətən qədər dil də dirənişdə özünü göstərir. Güclər tərəfindən hücum və saldırı hədəfi olanları yaradıcılıqda  bir başa savunmaqla deyil, dolayı yolla üzərində durmaq, örtük dirənişin özəlliyidir. Bunlardan örnək üçün dil yasaqlığını nəzərə alaraq Güney Azərbaycanda Türkcə yazmaq ( amac öz dilində yazmaqda dirənməkdirsə), Türk mitolojisi və folkloru üzərində durmaq, hücumda olan Türk kimlik və kültürünün hər hansı bir yönünün üzərində durmaq dirənişdir. Baxmayaraq ki, bu dirəniş bizim ədəbiyyatda deyil, başqa dildə olan bir ədəbiyyatda da yansıya bilər. örnək üçün yuxarıda söylədiyim kimi Səməd Behrənginin Fars dilli yaradıcılığında, Türk mitolojisi və folkloru üzərində durmağı örtük dirənişdir. Eləcə də Rza Bərahəninin əsərlərində olan Türk insanının dirənişini də bu sıradan bilmək olar. Hüseyn Münzəvinin Fars dilində yazdığı “Rövşən”poemasını da Türk mitolojisinə əsaslanaraq Koroğlu haqqında yazdığı üçün, eləcə də Azərbaycan Türk mutivlərini Fars qəzəlinə daşıdığı üçün örtük dirəniş hesab edə bilərik. Eləcə də Güney Azərbaycanda Türkcə yazılan bir çox əsəri, həm dilinə görə, bəzən dəəriyinə görə örtük dirəniş saya bilərik. Nasir Mənzurinin əsərlərində Türk mitolojisinə vurğusunu, mitolojimiz, folklorumuz üzərində dirəndiyi üçün örtük dirəniş saya bilərik. Demək örtük dirəniş həm ana dilimizdə, həm də başqa dillərdə Azərbaycan Türkləri tərəfindən yaradılan ədəbiyyatda özünü göstərə bilər.
Güney Az
ərbaycan Dirəniş ədəbiyyatının özəllikləri, Quzey və Güney dirəniş ədəbiyyatı arasında fərqliliklər, eləcə də dilin hansı durumlarda dirəniş göstərgəsi olması haqqında sonrakı yazıda yazacağam. Hələlik bu qədər.
Ardı var ...         









«شئعرلری، یاشامی‌نین گوزگوسو اولان ایبراهیم ساوا‌لانا سونورام»
دیره‌نیش ادبییاتی اوزَرینه
(بیرینجی بؤلوم)
رامین جبارلی
               بیر چوخ حال‌لاردا دیره‌نیش، سیاسی- اجتماعی دورومونون ادبیاتدا یانسیماسی اولسا دا بعضن توپلومدا گئنیش یاییلمایان، یارادیجی اینسانین دوشونجه‌سینده دیرنمه‌سی کیمی ده اورتادا اولا بیلیر. دیره‌نیش، یارادیجی ادبییات‌دان باشقا بیر چوخ کولتور آلانیندا گؤرونسه ده، بو یازیدا داها چوخ یارادیجی ادبییاتدا دیره‌نیش قونوسو اوزرینده دورماغا اوستونلوک وئره‌جه‌یم، اما دیلله ایلگی‌لی اولان دیره‌نیش‌لرین یارادیجی ادبیاتیمیزدا اولان رولونو اونوتماماق لازیم. بونا اؤرنک اولا‌راق کاشقارلی ماحمودون دیوانی یازماقدان آماجی حاقیندا، "ایثباتلاماق ایسته‌دیم کی، تورک دیلی ایله عرب دیلی یاریش آتلاری کیمی باشا باش گئتمکده‌دیر"  سؤزونو سؤیلمه‌سی‌دیر. بو سیرا‌دان امیر علی‌شیر نوایی‌نین موحاکمه الغتین کیتابینی دا سؤیله‌مک اولار. بو چالیشما‌لار یارادیجی ادبیات ساییلماسا دا یارادیجی ادبییاتی بؤیوک میقیاسدا ائتکی آلتینا آلمیش‌لار.
               کلاسیک ادبییاتدان بو گونه قدر دیره‌نیشی فرق‌لی بیچیم‌لرده گؤرمک مومکوندور. بونا  اؤرنک اولا‌راق فضولی‌نین تورک دیلینده بؤیوک ادبییات اثری یاراتماق ایسته‌یینده دیره‌نیشیندن توتموش، بیر سیرا‌لاری‌نین نسیمی کیمی اینانج‌لاری اوغروندا دیره‌نیشی‌نین شئعر بیچیمینده اوزه چیخماسینا قدر سؤیله‌مک اولار.
ای فیض رسان عرب وتورک وعجم،
قیلدین عربی افصح  اهل عالم،
ائتدین  فصحای عجمی عیسی دم،
من «تورک» زباندان ایلتیفات ائیله‌مه کم.
                                            «فضولی»
               منجه ادبییاتدا ایلک باشدان بو گونه قدر اولان دیره‌نیش‌لرده ایچریک فرق‌لی‌لییی اولدوغو اوچون بو گون دیره‌نیش دئیرکن هانسی دیرنیشدن سؤز ائتدیییمیزین ده آیدین اولماسی داها یاخشی اولار. بیزیم سؤیله‌دیییمیز دیره‌نیش داها چوخ میللی دیره‌نیش آنلامیندا‌دیر. بو فرق‌لی بیچیم‌لرده اؤزونو ادبییاتدا گؤستریر.

دیره‌نیش‌یمیزین‌می ادبیاتدا ایزی
، ادبیاتیمیزدامی دیره‌نیشین ایزی؟
«بیزیم ادبییاتیمیز» دئدیکده، اوزرینده دانیشا بیله‌جه‌ییمیز اثرلر بئله ادبیاتیمیزدان نه‌یی قصد ائتدیییمیزله فرقله‌نه بیله‌جکدیر. ادبییاتیمیزی بللی ائتمک اوچون، مئعیارلاریمیزین نه اولماسی بو سورونو جاوابلاندیران آچار‌دیر. من آذربایجان ادبییاتی دئدیکده آذربایجان تورک دیللی ادبییاتینی نظره آلدیغیم اوچون بؤلگولریم ده دیل- کولتوردن قایناقلانماقدا‌دیر( یازیدا ییغجام‌لیق قورونسون دئیه تورک ادبیاتی‌نین اورتاق دؤنمینه توخونماماغا چالیشاجاغام). بو اوزدن ده دیره‌نیشیمیزین ادبییاتدا یانسیماسی ایله ادبیاتیمیزدا دیره‌نیشین یانسیماسی ایکی فرقلی قونودور. بیزیم دیره‌نیش باشقا دیلده یارانان بیر ادبییاتدا دا یانسییا بیلر. اؤرنک اوچون صمد بئهرنگی‌نین اثرلرینده تورک فولکلور و میتولوژی‌سینه وورغونو دا بیر چئشید دیره‌نیش سایا بیله‌جییمیزی دوشونورم. باخمایا‌راق کی، صمد بئهرنگی‌نین یارادیجیلیغیندا، تورکلویون پایین اولسا دا سونوندا فارس ادبییاتینا عاییددیر. ائله‌جه ده رضا براهنی و بیر چوخ آذربایجان تورکو اولان شاعر و یارادیجی یازاری سیرالاماق مومکوندور. صمدین دیره‌نیشی آذربایجان اینسانی‌نین دیره‌نیشی ساییلسا دا، آذربایجان ادبییاتیندا دئییل، فارس ادبیاتیندا اؤزونو گؤستریر. بوتون بونلار فرق‌لی دیرنیش فورما‌لارینا یول آچمیشدیر 
اؤرتوک و آچیق دیرنیش
:
منجه فرقلی دیره‌نیش بیچیم‌لرینه شاهید اولدوغوموز اوچون بونلاری گؤستره‌جک فرقلی تئرمین‌لره ده ائحتیاجیمیز وار. بو تئرمین‌لر آنجاق فرقلی دوشونجه و الشدیری‌لر اورتادا اولدوق‌دان سونرا یئرینه اوتوروشا بیلر. او اوزدن منیم اؤنردیییم تئرمین‌لرین یئرینده اولوب- اولماماسی الشدیری‌لردن سونرا آیدینلاشا بیلر. دیره‌نیشین نئجه‌لییی ایله ایلگی‌لی بیر بؤلگو نظره آلماق اوچون بلکه ایکی چئشید دیره‌نیش اَن چوخ قاباریق‌دیر. بون‌لارین بیری‌سی اثرده چارپیجی اولا‌راق دیرنیشلی ایفاده و قاورام‌لارلا اؤزونو سرگیله‌ییر. تام آیدین‌لیغی ایله مقاومت ویا دیرنیش‌لییینی گؤسترن ادبییات اثرینه «آچیق دیرنیش» سؤیله‌مه‌یی اویغون گؤرورم.  بو تیپ ادبییات، هوجوما قارشی بیر باشا دیرنیشله اؤزونو گؤستریر. بونا اؤرنک اولا‌راق بیر چوخ شاعیرلرین یارادیجیلیق‌‌لاریندان اؤرنک سؤیله‌مک مومکون‌دور.  بورادا فرق‌لی دؤنم‌لرده اولان یارادیجی ادبیات‌چی‌لاردان آد آپارماق اولار.
قوزئیده احمد جاواد، میکاییل موشفیق، حسین جاوید، آلماس ایلدیریم، سونرا‌لار خلیل رضا اولوتورک کیمی اینسان‌لارین یارادیجیلیغیندا دیره‌نیش چالارینین اوستون‌لویونو گؤروروک. گونئی‌ده میللی حؤموکت دؤنمینده نثر ادبیاتیندا فتحی خوشگینابی( اثرلری بولقاریستاندا یایینلانمیش)، قهرمان قهرمان‌زاده، بی‌لر هائلی، رحیم جدنیکو، عباس پناهی( ماکی‌لی)، ایسماعیل شمس، حمید محمدزاده، علی‌قولو کاتیبی، محمدرضا عافیت، فیروز صادق‌زاده و باشقا‌لاری مرکزی حکومتین قارشی‌سیندا دیره‌نن ائله‌جه ده آذربایجان کولتورونو ساوونما چالاری گوجلو اولان اثرلر یاراتمیش‌لار. بو یارادیجی اینسان‌لار اؤلکه‌نی ترک ائتمک مجبوریتینده قالسا‌لار دا گونئی‌دن چیخدیق‌دان سونرا بئله یارادیجی‌لیق‌لارینا داوام ائتمیش‌لر. بیر موددت سونرا بللی باسقی‌لار سونوجوندا بیر سیرا قونولاردا اؤزللیکله دیرنیش و حسرت قونولو یارادیجیلیغا محدودیت قویولموشدور. بوتون بو اینسان‌لارین دیره‌نیشی آچیق دیرنیش اؤزل‌لیک‌لرینی داشیماقدا‌دیرلار. گونوموزه قدر گلمیش اولان دیره‌نیش شئعرلری ده آچیق بیر دیره‌نیش ایچینده‌دیرلر. محمد بی‌ریا، حبیب ساهیر، سهند، پروفسور زئهتابی و بیر سیرا باشقا شاعیرلر بللی بیر دؤنمین دیره‌نیش ادبیاتینی اولوشدورموش‌لار.
منیم دوشونجه‌مه گؤره سون دؤنمین دیره‌نیش شئعرینده هادی قاراچای اوزرینده دورولماسی گرکن شاعیردیر. هادی قاراچایین سون دؤنم دیره‌نیش شئعرینده بیر سیرا شاعیرلره ائتکی‌سی ده آیدین‌دیر. بو اوزدن هادی قاراچایی اؤز نسلی و اؤزوندن سونراکی نسلین دیره‌نیش ادبییاتیندا اؤزل یئری اولان بیر شاعیر اولا‌راق گؤرورم. کیان خیاو، محمد رضا لوایی‌نین شئعر و نثرلرینی ائله‌جه ده آتیللا کیشی‌زاده، سعید موغانلی، عیسی زینی و بیر سیرا باشقا یارادیجی ادبییاتچی‌لارین اثرینی اونوتماماق لازیم‌دیر. توپلومسال ندنلردن دولایی بیر چوخ شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دیره‌نیش اؤزونو باشقا فورما‌لاردا گؤستریر. اؤرنک اوچون سید حیدر بیاتین اجتماعی لیریکاسینی، ایبراهیم ساوالانین یارادیجیلیغیندا بللی بیر خطله آخیشان دیره‌نیشی سؤیلمک اولار. توپلومسال ندن‌لردن دولایی اؤزونو یارادیجی‌لارین یارادیجیلیغیندا یانسیدان دیره‌نیشین ایزینی بیر چوخ شاعر و اؤیکوچونون اثرلرینده گؤرمک اولار. بو قیسا یازیدا ایسه هامی‌سیندان دانیشماق ایمکان‌سیز اولدوغو اوچون اؤزتلمک مجبوریتینده‌یم.
اصلینده ادبییاتدا دیره‌نیش قاورامی مسئله‌سینی قونو ائتسک تکجه گونئی آذربایجاندا یوزلرله شاعیرین آدینی سیرالایا بیلریک. دئمک اولار آذربایجان شخصیت‌لری باغلی پوئما اثری‌نین هامی‌سی دیرنیش ادبیباتیندا یئر آلا بیلر. بورایا اؤرنک اوچون میر جلیل حسینی‌نین “بابک” پوئماسی، فرج فاتحی‌نین “ستارخان” پوئماسی‌نی و بیر چوخ اثرلری سیرالاماق اولار.
ویا جدی ادبیات ایچینده یئر آلماسا دا هوشنگ جعفری‌نین یازدیق‌لاری هر حالدا دیرنیش ساییلیر. باخمایا‌راق کی ادبی باخیم‌دان دولغون و جیددی بیر یارادیجی‌لیق ساییلماز.
بیر سیرا یارادیجی اینسان‌لارین یارادیجیلیغیندا آیدینجاسینا هر هانسی بیر دیرنیش ایفاده اولونماسا دا، اثرلرینده، بللی گوج‌لر طرفین‌دن هدفه آلینمیش مسئله‌لر اوزرینده دورماقلا، دولایی یوللا دیرنمکده‌دیر. بو تور گیزلی دیره‌نیشه «اؤرتوک دیرنیش» آدینی وئرمه‌یی اویغون گؤرورم. منجه یارادیجی‌نین هر هانسی بیر دیلده یاراتماغیندان آسیلی اولمایا‌راق، اونون اثرلرینده اؤرتوک دیرنیش آختاریشینا چیخماق اولار. بس “اؤرتوک دیرنیش” نه‌لردن عبارت‌دیر؟ بو سورونون جاوابی ایسه گوج‌لرین، حاکمیت‌لرین (ایستر سیاسی، ایستر کولتورل) نه‌یه سالدیرماسی ایله بللی ائدیله بیلر. هوجوم‌لارین فرق‌لی‌لیگی هم ده دیرنیشین اؤزل‌لیک‌لرینه بیر باشا ائتکی بوراخیر. او اوزدن ده عرب وطنی هوجومدا اولدوغو اوچون، عرب دیرنیش ادبیاتینین اساس اؤزللییی تورپاق، وطن مسئله‌سی اولور، بیزده ده ایسه وطن قدر دیل ده دیره‌نیشده اؤزونو گؤستریر. گوج‌لر طرفین‌دن هوجوم و سالدیری هدفی اولان‌لاری یارادیجی‌لیقدا  بیر باشا ساوونماقلا دئییل، دولایی یوللا اوزرینده دورماق اؤرتوک دیرنیشین اؤزللیگی‌دیر. بون‌لاردان اؤرنک اوچون دیل یاساق‌لیغینی نظره آلا‌راق گونئی آذربایجاندا تورکجه یازماق ( آماج اؤز دیلینده یازماقدا دیرنمک‌دیرسه)، تورک میتولوژی‌سی و فولکلورو اوزرینده دورماق، هوجومدا اولان تورک کیملیک و کولتورونون هر هانسی بیر یؤنونون اوزرینده دورماق دیره‌نیش‌دیر. باخمایا‌راق کی، بو دیره‌نیش بیزیم ادبیاتدا دئییل، باشقا دیلده اولان بیر ادبییاتدا دا یانسییا بیلر. اؤرنک اوچون یوخاریدا سؤیله‌دیییم کیمی صمد بئهرنگی‌نین فارس دیللی یارادیجیلیغیندا، تورک میتولوژی‌سی و فولکلورو اوزرینده دورماغی اؤرتوک دیره‌نیش‌دیر. ائله‌جه ده رضا براهنی‌نین اثرلرینده اولان تورک اینسانی‌نین دیره‌نیشینی ده بو سیرا‌دان بیلمک اولار. حسین مونزوی‌نین فارس دیلینده یازدیغی “رؤوشن”پوئماسینی دا تورک میتولوژی‌سینه اساسلانا‌راق کور اوغلو حاقیندا یازدیغی اوچون، ائله‌جه ده آذربایجان تورک موتیو‌لرینی فارس غزلینه داشیدیغی اوچون اؤرتوک دیرنیش حساب ائده بیله‌ریک.  ائله‌جه ده گونئی آذربایجاندا تورکجه یازیلان بیر چوخ اثری، هم دیلینه گؤره، بعضن ده ایچریینه گؤره اؤرتوک دیره‌نیش سایا بیلریک. ناصر منظوری‌نین اثرلرینده تورک میتولوژی‌سینه وورغوسونو، میتولوژیمیز، فولکلوروموز اوزرینده دیرندییی اوچون اؤرتوک دیره‌نیش ساییلا بیلریک. دئمک اؤرتوک دیرنیش هم آنا دیلیمیزده، هم ده باشقا دیل‌لرده آذربایجان تورک‌لری طرفین‌دن یارادیلان ادبیاتدا اؤزونو گؤستره بیلر.
گونئی آذربایجان دیرنیش ادبیاتینین اؤزل‌لیک‌لری، قوزئی و گونئی دیره‌نیش ادبیاتی آراسیندا فرق‌لی‌لیک‌لر، ائله‌جه ده دیلین هانسی دوروم‌لاردا دیره‌نیش گؤسترگه‌سی اولماسی حاقیندا سونراکی یازیدا یازاجاغام. هله‌لیک بو قدر.
آردی وار ...