داخیلی

 

دومان ساوالان:

قوزئی آذربایجان دؤولتینین ماراخلاری همیشه ده گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین ایستکلری ایله اوست اوسته دوشمور. قوزئی آذربایجان هر بیر دؤولت کیمی مؤحکم و ایستابئل بیر قونوم قازانماق اوچون ایچ و دیش فاکتورلارینی نظره آلاراق، دنگه‌لی بیر ایداره‌چی‌لیک سیاستی سئچمک زورون‌دادیر. حال بو کی، گونئی آذربایجان میللی حرکاتی بؤلگه‌ده اولان اؤزونه قارشی نا-عادیلانه ایستیقراری ییخیب، داغیتماق ایستییر. بو ایستیقامت‌ده ده وار اولان بعضی ایختیلافلارا بارماق قویاراق، اؤزونه مخصوص گوج و ایراده قایناغی ساغلاییر. مثلا دوغرو-یانلیش‌لیغینا باخمایاراق، قوزئی آذربایجان ایچین‌ده‌کی آزین‌لیقلاری نظره آلاراق، دؤولت کیملیینی آچیقلایان‌دا ائتنیک کیملیینینین اوزرین‌ده دایانمادان، اورتاق بیر عونوانلا هر کسی نیسبته‌ن راضی سالماق ایستییر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتی ایسه، چوخون‌لوغو بیرلشدیریب، آیریلاری ایله فرقله‌ن‌دیره‌ن ائتنیک کیم‌لیگی اوزرین‌ده دایاناراق، اونلاری سفربر ائتمه یه جان آتیر. بو یاخلاشیم قوزئی آذربایجان آزادلیق حرکاتین‌دا دا وار ایدی. قوزئی آذربایجان میللی آزادلیق حرکاتی (خالق جبهه‌سی) تورکلوک کیملیینه دایالی روس ایمپئرییاسی ایله موجادیله آپاریردی. آما همین خالق جبهه‌سی، میللی دؤولتی قوران‌دان سونرا، دؤولت کیملیینی آچیقلاماق‌دا چلیشکیلرله اوزلش‌دی(1). بیر طرف‌ده حرکات ایدئولوژی‌سی اولاراق ائتنیک کیم‌لیک وار ایدی. دیگر طرف‌ده ایسه یئنی یارانمیش دؤولتین منفعتی، اراضی بوتؤولویو، آزین‌لیقلارین ماراخلاری و گوج‌لو دوشمه‌نلرین ایسته یی. حرکات کیم‌لیگی ایله دؤولت کیم‌لیگی چلیشکی‌سین‌ده، خالق جبهه‌سی اورتا و دوغرو یولو سئچ‌دی. دؤولت دیلی »تورکجه»دیر، دئدی خالق جبهه‌سی، آما میللتین آدینی »تورک میللتی» دئمک‌دن چکین‌دی. ایندی باخان‌دا، میللتین آدی بیر او قدر ده اؤنملي اولمایا بیلیر آما او زامان بو موباحیثه‌لر -منجه یئرسیز اولاراق- خالقین گوندلیین‌ده ایدی و هر یئرده ده دانیشیلیردی. آما ایقتیدارین دییشیلمه‌سی ایله کیم‌لیک تثبیتی ده دییشیلدی و قوندارما بیرعونوان اورتایا چیخ‌دی: آذربایجانجا!



آزین‌لیقلارین حاقلارینا دا تکید ائد‌ن خالق جبهه‌سی چوخونلوق و غالیب خالقین دیلینی، تورکجه نی دؤولت دیلی اعلان ائتمیش‌دی و بو دا هر باخیم‌دان ساوونا بیلینیر بیر قرار ایدی. آما آذربایجان بیر جوغرافی آد اولاراق، اوردا یاشایان خالقین دیلینین آدینی دییشیب، آذربایجانجا آدینی وئرمه یی، هئچ جور قاوراماق اولمور. بو ایشین یئرسیزلیینی او زامان یاخشی باشا دوشمک اولور کی باخیریق، دؤولت دیلینین آز. تورکجه‌سی اولماسی ایله میللیتین آدی، »آذربایجان‌لی» اولماسینین هئچ بیر چلیشکی‌سی یوخ‌دور. بونو اونا گؤره دئییرم کی، حیدر علیئوین گؤزل و یئرین‌ده دئدیی، »من فخر ائدیره‌م کی آذربایجان‌لییام» سلوقانی دا دؤولت دیلینین تورکجه اولماسی ایله هئچ ضدیت داشیمیردی. چونکو آمریکالینین رسمی دیلی اینگیلیزجه، مصیرلینین رسمی دیلی عربجه اولماسی کیمی آزربایجانلینین دیلی ده تورکجه اولا بیلر و یئنه  ده فخر ائتمک اولار. بس نیه »آذربایجانجا»!؟ کیمین و هانسی ماراخلاری اوزره و یا خود کیم لرین باسقی سی نتیجه سینده مرحوم حیدر علییئو بو عنوانی اورتایا آتدی؟! سوالینا کسین جاواب وئره بیلمه سک ده اما تخمین ائتمک بیر او قدر چتین دئییل.

آذربایجانجانین نیه‌لیگی بیر آز ایبهام‌لی اولسا دا، آما نئجه اورتایا قویولماسی اؤزونه گؤره ماراخلی‌دیر. تورقوت ار،
1993-2000 ایللری آراسین‌دا تورکییه‌نین باکی سفیرلیین‌ده باسین موشاویری ایدی. او، بو ایللرده قوزئی آذربایجان‌دا باش وئره‌نلرین پرده آرخا‌سینی «آزادلیکتان ترانلیغا» کیتابین‌دا توپلاییب. آذربایجانجانین حاقین‌دا کیتابین 270-جی صحیفه‌سین‌ده بئله یازیر:

 


«
1995 ایلین‌ده یئنی آنایاسانین حاضرلانماسی اوچون چئشیت‌لی کومیسیونلار قورولموش‌دو. ان چوخ اویه لی کومیسیون دا حیدر علیئوین باشقانی اولدوغو دیل کومیسیونو ایدی. اؤلکه‌نین ان اؤنده گلن و علیئوه موخالیف اولمایان دیل و تاریخ اوزمانلری ایله ادبیات‌چیلار و شاعرلر، بو کومیسیونون اویلری‌دی. آنایاسادا دؤولتین رسمی دیلی نه اولاجاغی گونلرجه دارتیشیلدی. گؤرونه‌ن او ایدی کی، آذربایجانین رسمی دیلینین « تورک دیلی» یا دا « آذربایجان تورکجه‌سی» اولماسینا قارار وئره‌جک‌دی. آذربایجان تورکجه‌سی سئچنه یینی ایرلی سوره‌نلرین سایی‌سی اولدوقجا آزدی. پروف. دؤکتور توفیق هاجیئو، پروف. دؤکتور کامیل وئلی نریمانوغلو، پروف. دؤکتور نظامی خودیئو، پروف. دؤکتور نظامی جفروو، ژ. سئیییدوو، ر. قنبرقیزی، صابیر روستمخان‌لی، اکرم ائیلیسیل وس. کیمی تورک‌چو بیلیم آدامی و شاعرلر، آذربایجان تورکجه‌سی یا دا تورک دیلی تئزلرینی ساوونوردولار. حئیدرعلیئو، سون هفته کومیسیون تولانتی‌سینا قاتیلاراق، کومیسیون باشقان‌لیغی یاپدی و « آذربایجان دؤولتینین دیلی، آزربایجان دیلی‌دیر»، قراری چيخدی. قونو گونلرجه اؤلکه‌نین گرچک آیدینلار و وطن پرور میللیت‌چیلری طرفین‌دن تنقید ائدیل‌دی.»

1- بو حاق‌دا برئندا شاففئر، «سینیرلار و قارداش‌لیق» کیتابین‌دا دیرلی بیلگیلر وئرمک‌ده‌دیر.



 

آذربایجانجا؛ دوولت کیملیکی یا حرکات کیملیکی!؟
دومان ساوالان

قوزئی آذربایجان دؤولتینین ماراخلاری همیشه ده گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین ایستکلری ایله اوست اوسته دوشمور. قوزئی آذربایجان هر بیر دؤولت کیمی مؤحکم و ایستابئل بیر قونوم قازانماق اوچون ایچ و دیش فاکتورلارینی نظره آلاراق، دنگه‌لی بیر ایداره‌چی‌لیک سیاستی سئچمک زورون‌دادیر. حال بو کی، گونئی آذربایجان میللی حرکاتی بؤلگه‌ده اولان اؤزونه قارشی نا-عادیلانه ایستیقراری ییخیب، داغیتماق ایستییر. بو ایستیقامت‌ده ده وار اولان بعضی ایختیلافلارا بارماق قویاراق، اؤزونه مخصوص گوج و ایراده قایناغی ساغلاییر. مثلا دوغرو-یانلیش‌لیغینا باخمایاراق، قوزئی آذربایجان ایچین‌ده‌کی آزین‌لیقلاری نظره آلاراق، دؤولت کیملیینی آچیقلایان‌دا ائتنیک کیملیینینین اوزرین‌ده دایانمادان، اورتاق بیر عونوانلا هر کسی نیسبته‌ن راضی سالماق ایستییر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتی ایسه، چوخون‌لوغو بیرلشدیریب، آیریلاری ایله فرقله‌ن‌دیره‌ن ائتنیک کیم‌لیگی اوزرین‌ده دایاناراق، اونلاری سفربر ائتمه یه جان آتیر. بو یاخلاشیم قوزئی آذربایجان آزادلیق حرکاتین‌دا دا وار ایدی. قوزئی آذربایجان میللی آزادلیق حرکاتی (خالق جبهه‌سی) تورکلوک کیملیینه دایالی روس ایمپئرییاسی ایله موجادیله آپاریردی. آما همین خالق جبهه‌سی، میللی دؤولتی قوران‌دان سونرا، دؤولت کیملیینی آچیقلاماق‌دا چلیشکیلرله اوزلش‌دی(1). بیر طرف‌ده حرکات ایدئولوژی‌سی اولاراق ائتنیک کیم‌لیک وار ایدی. دیگر طرف‌ده ایسه یئنی یارانمیش دؤولتین منفعتی، اراضی بوتؤولویو، آزین‌لیقلارین ماراخلاری و گوج‌لو دوشمه‌نلرین ایسته یی. حرکات کیم‌لیگی ایله دؤولت کیم‌لیگی چلیشکی‌سین‌ده، خالق جبهه‌سی اورتا و دوغرو یولو سئچ‌دی. دؤولت دیلی »تورکجه»دیر، دئدی خالق جبهه‌سی، آما میللتین آدینی »تورک میللتی» دئمک‌دن چکین‌دی. ایندی باخان‌دا، میللتین آدی بیر او قدر ده اؤنملي اولمایا بیلیر آما او زامان بو موباحیثه‌لر -منجه یئرسیز اولاراق- خالقین گوندلیین‌ده ایدی و هر یئرده ده دانیشیلیردی. آما ایقتیدارین دییشیلمه‌سی ایله کیم‌لیک تثبیتی ده دییشیلدی و قوندارما بیرعونوان اورتایا چیخ‌دی: آذربایجانجا!

آزین‌لیقلارین حاقلارینا دا تکید ائد‌ن خالق جبهه‌سی چوخونلوق و غالیب خالقین دیلینی، تورکجه نی دؤولت دیلی اعلان ائتمیش‌دی و بو دا هر باخیم‌دان ساوونا بیلینیر بیر قرار ایدی. آما آذربایجان بیر جوغرافی آد اولاراق، اوردا یاشایان خالقین دیلینین آدینی دییشیب، آذربایجانجا آدینی وئرمه یی، هئچ جور قاوراماق اولمور. بو ایشین یئرسیزلیینی او زامان یاخشی باشا دوشمک اولور کی باخیریق، دؤولت دیلینین آز. تورکجه‌سی اولماسی ایله میللیتین آدی، »آذربایجان‌لی» اولماسینین هئچ بیر چلیشکی‌سی یوخ‌دور. بونو اونا گؤره دئییرم کی، حیدر علیئوین گؤزل و یئرین‌ده دئدیی، »من فخر ائدیره‌م کی آذربایجان‌لییام» سلوقانی دا دؤولت دیلینین تورکجه اولماسی ایله هئچ ضدیت داشیمیردی. چونکو آمریکالینین رسمی دیلی اینگیلیزجه، مصیرلینین رسمی دیلی عربجه اولماسی کیمی آزربایجانلینین دیلی ده تورکجه اولا بیلر و یئنه  ده فخر ائتمک اولار. بس نیه »آذربایجانجا»!؟ کیمین و هانسی ماراخلاری اوزره و یا خود کیم لرین باسقی سی نتیجه سینده مرحوم حیدر علییئو بو عنوانی اورتایا آتدی؟! سوالینا کسین جاواب وئره بیلمه سک ده اما تخمین ائتمک بیر او قدر چتین دئییل.

آذربایجانجانین نیه‌لیگی بیر آز ایبهام‌لی اولسا دا، آما نئجه اورتایا قویولماسی اؤزونه گؤره ماراخلی‌دیر. تورقوت ار،
1993-2000 ایللری آراسین‌دا تورکییه‌نین باکی سفیرلیین‌ده باسین موشاویری ایدی. او، بو ایللرده قوزئی آذربایجان‌دا باش وئره‌نلرین پرده آرخا‌سینی «آزادلیکتان ترانلیغا» کیتابین‌دا توپلاییب. آذربایجانجانین حاقین‌دا کیتابین 270-جی صحیفه‌سین‌ده بئله یازیر:


«
1995 ایلین‌ده یئنی آنایاسانین حاضرلانماسی اوچون چئشیت‌لی کومیسیونلار قورولموش‌دو. ان چوخ اویه لی کومیسیون دا حیدر علیئوین باشقانی اولدوغو دیل کومیسیونو ایدی. اؤلکه‌نین ان اؤنده گلن و علیئوه موخالیف اولمایان دیل و تاریخ اوزمانلری ایله ادبیات‌چیلار و شاعرلر، بو کومیسیونون اویلری‌دی. آنایاسادا دؤولتین رسمی دیلی نه اولاجاغی گونلرجه دارتیشیلدی. گؤرونه‌ن او ایدی کی، آذربایجانین رسمی دیلینین « تورک دیلی» یا دا « آذربایجان تورکجه‌سی» اولماسینا قارار وئره‌جک‌دی. آذربایجان تورکجه‌سی سئچنه یینی ایرلی سوره‌نلرین سایی‌سی اولدوقجا آزدی. پروف. دؤکتور توفیق هاجیئو، پروف. دؤکتور کامیل وئلی نریمانوغلو، پروف. دؤکتور نظامی خودیئو، پروف. دؤکتور نظامی جفروو، ژ. سئیییدوو، ر. قنبرقیزی، صابیر روستمخان‌لی، اکرم ائیلیسیل وس. کیمی تورک‌چو بیلیم آدامی و شاعرلر، آذربایجان تورکجه‌سی یا دا تورک دیلی تئزلرینی ساوونوردولار. حئیدرعلیئو، سون هفته کومیسیون تولانتی‌سینا قاتیلاراق، کومیسیون باشقان‌لیغی یاپدی و « آذربایجان دؤولتینین دیلی، آزربایجان دیلی‌دیر»، قراری چيخدی. قونو گونلرجه اؤلکه‌نین گرچک آیدینلار و وطن پرور میللیت‌چیلری طرفین‌دن تنقید ائدیل‌دی.»

1- بو حاق‌دا برئندا شاففئر، «سینیرلار و قارداش‌لیق» کیتابین‌دا دیرلی بیلگیلر وئرمک‌ده‌دیر.