آذربایجان و جنبش سبز

Hacıyeva Yeganə Əziz qızı: tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun böyük elmı işçisiYegane Haciyeva

İran konstitusiyasında ölkədəki xalqların milli hüquqlarının qoyuluşu və real durum (Cənubi Azərbaycan üzrə)

İran İslam inqilabı və milli məsələnin qoyuluşu

İran islam inqilabı ərəfəsində şah hökuməti iqtisadi sferada sənayeləşdirməyə və aqrar islahatların aparılmasına, həmçinin mədəniyyət sahəsində modernləşdirməyə cəhdlər etsə də, siyasi-hüquqi sferada qatı mühafizəkar siyasət yürüdür və bu da ölkədə mövcud olan iqtisadi, sosial və siyasi xarakterli ziddiyyətləri daha da dərinləşdirdi. E.Abrahamiyanın sözləri ilə desək, “İnqilabın səbəbi on illər boyu İran cəmiyyətinin dərinliyinə işləmiş ifrat təzyiqlərin vulkan kimi püskürməsi idi. 1977-ci ildə cəmiyyətin hər təbəqəsinə yadlaşmış, düşmən olmuş şah belə bir vulkanın üstündə oturmuşdu”[1, s.204]. Hökumətin Qərb müttəfiqlərinin israrı ilə ölkədə liberal mühit yaradılması istiqamətində atdığı addımlar rejimə müxalif olan qüvvələrə mübarizəni genişləndirmək üçün əlverişli şərait yaratdı.


Digər tərəfdən isə xarici dövlətlərin ölkənin daxili işlərinə qarışmaqla orada qarışıqlıq yaratmaq səyləri də [2] narazı müxalif çevrələrə yaranmış mühitdən faydalanaraq fikirlərini açıq ifadə etmək, etiraz aksiyaları keçirmək imkanı verdi. İnqilabi çıxışlar 1977-ci ilin sonlarından başlayaraq genişləndi. Qeyd olunan ilin 12 dekabrında Təbriz Universiteti tələbələrinin şah əleyhinə çıxışları başlandı. 1978-ci ilin yanvarın 9-da Qum şəhərində Şah rejiminin repressiyalarına və Əsas qanuna əməl olunmamasına etiraz edən nümayişçilərlə polis arasında baş verən toqquşmada həlak olanların 40 mərasimi günü -18 fevralda (29 bəhmən) Təbriz əhalisi yenidən nümayişlərə başladı.Nümayişlərdə dini rəhbərlərin çağırışlarına cavab olaraq islami, eyni zamanda demokratiya istəyini özündə əks etdirən şüarlar qaldırılırdı. Türk dilində şüarların da olması bu dilin azərbaycanlılar üçün əhəmiyyətinin göstərirdi [3, s.109]. Etiraz dalğası Azərbaycanın başqa şəhərlərinə də yayıldı. Aksiyalar  Pəhləvi İranında yeni inqilabın başlanğıcı idi ki, bu unqilabın rəhbərləri arasında xeyli azərbaycanlı var idi: Ayətullah Kazım Şəriətmədari, Müvəqqəti hökumətin başçısı Mehdi Bazərqan, Ayətullah Əbdülkərim Musəvi-Ərdəbili, Neft Şirkətinin yeni başçısı Həsən Nəzih, Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanı və Xuzistanın ostandarı Admiral Əhməd Mədəni, Ayətullah Xoyi, Ayətullah Xalxali, Ayətullah Meşkini və b. [4]. İran İslam inqilabı 1979-cu ilin fevralında Xomeyninin Fransadan Tehrana gəlməsi ilə bitdi. Bundan sonra ölkənin idarəçilik sisteminin hansı əsasda qurulması ilə bağlı fikir ayrılıqları yarandı. Tudə partiyası başda olmaqla bir qrup sosialist republikasının, daha çox ingilislərin təsir dairəsinə aid olan İslam Respublika Partiyası (İRP) başda olmaqla digərləri (əsasən dini kəsim) İslam respublikasının, ABŞ yönümlü quvvələr, xüsusən, Milli Cəbhə tərəfdarları liberal quruluşun, Şəriətmədarinin rəhbərlik etdiyi Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası(MXRP) dinin siyasətdən ayrı tutulmasını istəyən, milli və etnik azlıqların haqlarını müdafiə edən, liberal dəyərlərə üstünlük verən bir idarəçilik sisteminin yaradılmasını istəyirdilər [2]. 

         İnqilab dövründə İran xalqları tərəfindən milli tələblərin irəli sürülməsi müşahidə olunmamışdı. Yalnız inqilabın qələbəsi ərəfəsində və ondan sonra milli hüquqların təmin edilməsi məsələsi gündəmə gəldi. İnqilab zamanı dini-siyasi məzmunlu hərəkatın liderlərindən olan Ayətullah Xomeyni başda olmaqla bəzi siyasi xadimlər məzlum xalqlara öz müqəddəratını təyin etmək haqqının veriləcəyini bildirmişdilər [5, 27.03.1979; 6, 04.04.1979]. Ruhanilər tərəfindən idarə olunan və ölkənin ən güclü dini-siyasi partiyası olan İslam Respublikası Partiyası da verdiyi bəyanatda göstərirdi: “Hər qövmün dili, ədəbiyyatı, mədəniyyəti və adət-ənənələri sərbəstdir və hörmətə layiqdir. İnsanlar öz milli dil, ədəbiyyat və mədəniyyətini istifadə etməkdə sərbəstdirlər. Etnik və milli ayrı-seçkilik haramdır. Bütün qövmlər və millətlər İslam ümməti altında birləşməlidirlər və milli duyğular onları bölməməlidir” [7, s.269-270].Müvəqqəti hökumətin başçısı, əslən azərbaycanlı olan Mehdi Bazərqan İranda etnik azlıqlara mədəni hüquqların verilməsinə öz dəstəyini 25 may 1979-cu ildə Təbrizdəki görüş zamanı fars dilində söhbət etdiyinə görə təəssüflənməsi ilə (“Arzu edirəm və çox münasib olardı ki, türk dilində söhbət edəm”)  [8, s.108]

 nümayiş etdirmişdi. O, əyalətlərə İranın ərazi bütövlüyü daxilində özünüidarənin verilməsinə müxalif deyildi. Azərbaycanlı ali ruhani nümayəndələrdən olan Musəvi Ərdəbili və Xalxalinin ümumi yığıncaqlarda və Təbriz mətbuatına müsahibələrində Azərbaycan türkcəsindən istifadə etməsi yeni rejimin pəhləvilərlə mütləq fərqini əks etdirmək üçün bir fürsət idi. Brenda Şaferə görə, onlar həm də ana dilindən təkcə öz azərbaycanlı kimliyini müdafiə etmək üçün deyil, bəlkə də yerli Azərbaycan türkləri ilə fars dilində söhbət müşkül olduğundan istifadə etmişdilər [8, s.107]. Azərbaycan əyalətlərində yerli əhali ilə ünsiyyət qurmaqla münaqişələrin yoluna qoyulması üçün əslən həmin məntəqələrdən olan azərbaycanlı nümayəndələr ora göndərilirdilər [8, s.108] .

Milli problemlərin həlli uğrunda başlanan mübarizə milli hərəkat səviyyəsinə qədər yüksəldi. Məsələyə mübarizənin sosial şərtləri, sosial tərkibi, xarakteri və ən əsası daxili və xarici faktorların hərəkata təsiri prizmasından yanaşdıqda burada dörd  mərhələnin olduğu aydın görünür: 1) 1979-1980-ci illər (Müvəqqəti hökumət və rejimin bərqərar olması); 2) 1980-1988-ci illər (İran-İraq müharibəsi); 3) 1989-1997-ci illər (İqtisadi islahatlar mərhələsi); 4) 1997-2005-ci illər (Siyasi islahatlar mərhələsi).

Cənubi azərbaycanlılar milli hüquqların müdafiəsi, milli mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatı canlandırmaq, inkişaf etdirmək məsələsində vahid mövqe nümayiş etdirsələr də, onların problemin həlli yollarına dair baxışları müxtəlif idi. İlk vaxtlar İranın yeni rəhbərliyinin razılığını gözləmədən əyalətlərdə məsələnin müstəqil şəkildə aşağıdan həllinə cəhd göstərildi. V.V.Trubetskoy o dövrdə azərbaycanlılar arasında milli meyllərin güclənməsi barədə yazırdı: “İnqilabdan sonra bütün Azərbaycan əyalətlərində Azərbaycan dilinin kortəbii surətdə özünütəsdiqi, şah məmurları olan farsların azərbaycanlılarla əvəz olunması baş verirdi” [9, s.265-266].

Bu mərhələdə qeyri-siyasi platformalı ictimai-mədəni təşkilatların fəaliyyətində milli-mədəni hüquqlar, xüsusən də ana dili məsələsi sosial-siyasi, demokratik tələblərin fonunda daha qabarıq şəkildə görünsə də, sadalanan hüquqlar ayrılıqda deyil, əsasən antiimperialist, milli-demokratik şüarlarla birlikdə irəli sürülürdü.

İnqilabın qələbəsindən bir neçə ay sonra ətrafında əsasən Hüseyn Sədiq kimi sol yönümlü ziyalıları birləşdirən Təbriz Şairləri və Yazıçıları Cəmiyyəti fəaliyyətə başlamışdı. Təbriz Şairləri və Yazıçıları Cəmiyyəti öz əsasnaməsində göstərirdi ki, Azərbaycan Şairləri və Yazıçıları Cəmiyyəti öz sıralarına əsərlərində yalnız və yalnız sülh, tərəqqi, azadlıq və inqilabi quruculuq məqsədlərini əks və tərənnüm edən, hər cür istismarçı hakimiyyətin və ona xidmət edən məfkurələrin hər hansı təzahürünə qarşı mübarizə aparan, xalqı imperializm əleyhinə ölüm-dirim döyüşündə vəhdət və birliyə çağırıb ruhlandıran şair və yazıçıları qəbul edir [10, s.152]. Cəmiyyətin mətbu orqanı olan “Ülkər ” dərgisində çap olunan materiallardan aydın olur ki, onların dəstəyi ilə ana dilində kitablar çap olunur. İrandakı azərbaycanlılar  cəmiyyətin “anti-imperialist və demokratik” inqilabın dərinləşməsi və genişlənməsi, İİR-nın möhkəmlənməsi yolunda fəaliyyətini qiymətləndirir və arzu edir ki, qurumun üzvləri öz qələmləri ilə ölkədə əksinqilabi qüvvələrə qarşı “bütün inqilabi və mütərəqqi qüvvələrin vəhdət və birliyinin, mütəşəkkil və möhkəmlənməsinin çarçısına” çevrilsinlər [10, s.151-152].

1979-cu ildə Tehranda Azərbaycan Yazıçıları və Şairləri Cəmiyyəti yaradılmışdı. Təşkilatın əsas məqsədlərinə Azərbaycan dili və ədəbiyyatının araşdırılması, zənginliyini xalqa çatdırmaq yönündə fəaliyyətin genişləndirilməsi, yeni dərs ilinə ana dilində dərs kitabları hazırlamaq, millətçilik və dinçilik davası salan ideyalardan uzaq durmaq, Tehran qəzetlərində farsca çıxış etməklə cəmiyyətin məramnamələrini yaymaq və təbliğ etmək kimi məsələlər daxil idi [11, 1979 №8, s.30]. 1979-cu il aprelin 14-də cəmiyyət ana dili probleminin həlli ilə bağlı proqram qəbul etmişdi. Azərbaycan dilini Azərbaycan xalqının rəsmi dili elan edən həmin proqramın başlıca maddələri İran universitetlərində Azərbaycan dilinin rəsmən tanınması, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedralarının yaradılmasına hazırlıq, başqa sözlə, məktəblər üçün ana dili və ədəbiyyat müəllimlərinin hazırlanmasına başlamaq, milyonlarla azərbaycanlının yaşadığı Tehranda ikidilli məktəblərin yaranması və dərs kitablarının hazırlanması kimi məsələlərə həsr olunmuşdu [5, 06.05.1979]. Əsasən ziyalılardan ibarət olan bu qrupun fəaliyyəti 80-ci illərin əvvəllərinə kimi davam etmişdi.

1979-cu ildə Tehranda yaradılmış “Azərbaycan Əncüməni” təkcə azərbaycanlıların deyil, bütün İran xalqlarının siyasi, milli tələblərini gündəmə gətirməklə bu məsələni öz fəaliyyətlərinin əsas hissəsinə çevirdi. Əncümən 30 aprel 1979-cu ildə yaydığı 9 bənddən ibarət bəyanatda (3,4,5,7-ci bəndlərdə) türk xalqının hüquqlarının tanınması, türk dilinin funksiyalarının genişləndirilməsi və statusunun yüksəldilməsini tələb edirdi [12, №1, 1378, s.10-11]. Üzvlərinin əsas hissəsini görkəmli ziyalılar təşkil edən təşkilat Azərbaycan əyalətlərində özünüidarə qurumlarının yaradılması ideyasını irəli sürürdü. Eyni zamanda, bütün mərkəzi idarələrin, nazirliklərin, mədəni, iqtisadi, hətta asayişin qorunması məsələlərinin əyalət şuralarının əlində olmasını və bu şuraların isə üzvlərinin azərbaycanlılar tərəfindən müstəqil şəkildə seçilməsini istəyirdi. “Azərbaycan əncüməni” İranda milli məsələnin demokratik prinsiplər əsasında həllinin tərəfdarı idi. Qeyd olunan tələblərin əsasən İranın dövlət sərhədləri çərçivəsində həyata keçirilməsi istənilirdi. Gils Rouksun təbiri ilə desək, “Azərbaycan Əncüməni”  İranda türk kimliyinin legitimliyini bərpa etmək” məqsədi güdürdü [13, s.47].

İnqilabdan sonra Sovet Azərbaycanında sürgündə olan gənc iranlı solçu qüvvələrin, ziyalıların İrana qayıtmasının Azərbaycan məsələsinin gündəmə gətirilməsindəki rolu da qeyd olunmalıdır[13, s.48]. Onların Təbriz şəhərində fəallığı xüsusilə nəzərə çarpandır. Belə milli fəallardan olanM.T.Zehtabi tərəfindən Təbrizdə qurulmuş Müstəqil Azərbaycan Demokrat Partiyasının  proqramında İran türklərinin milli haqlarının İran Konstitusiyasında rəsmən tanınması və qorunması kimi məsələlər əsas tutulurdu [14].   1979-cu ilin mart ayında Tehranda fəaliyyətə başlayan  Azərbaycan Mədəniyyəti Cəmiyyəti isə siyasi və milli tələblər uğrunda mübarizəyə xüsusi yer verirdi. Bu quruma şair Həbib Sahir başçılıq edirdi. Həmin təşkilat ilk əvvəl Azərbaycan Azadxahlar Partiyası adı ilə ortaya çıxmışdı [10, s.152]. Sonralar isə heç bir siyasi partiya ilə bağlı olmadığını elan etmişdi. Cəmiyyətin mətbu orqanı olan “Yoldaş” dövlət tərəfindən təzyiqlərə məruz qaldığında “İnqilab yolunda”, “Yeni Yol” adı altında yayımlanırdı. İlk əvvəllər nəşrin solçu mövqedə olması daha çox qabarıq görünsə də, 18-ci nömrədən sonra Azərbaycan mədəniyyəti, Cənubi Azərbaycanın milli hüquqları uğrunda mübarizəsində daha geniş sosial qüvvələrə əsaslanmağa çalışması hiss olunur [10, s.152]. Hər 3 dərgi bütün fəaliyyəti boyu İranda nəşr olunan  azərbaycandilli mətbuatın müstəqil və vahid bir cəbhədə birləşməsi şüarını irəli sürmüşdü.

Tehranda yaranan “Azərbaycan məsələlərini araşdıran qrup”, Yəhya Şeydanın rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “Azərbaycan maarif yığıncağı ədəbi təşkilatı” və s. bu tipli kiçik təşkilat və cəmiyyətlər azərbaycanlıların milli mədəniyyətinin inkişafı yolunda mübarizə aparırdılar.

Hələ inqilabın gedişi zamanı İranda açıq fəaliyyətə başlayan istər sol, istərsə də sağ təmayüllü partiya və təşkilatların Cənubi Azərbaycanda yerli bölmələri mövcud idi. Bu dövrdə sırf azərbaycanlılardan  ibarət milli partiyalar da fəaliyyətdə idi. Cənubi azərbaycanlılar tərəfindən yaradılmış siyasi təşkilatların bir hissəsinin proqramında milli hüquqlar aparıcı xətt təşkil etsə də, əksər solçu, demokratik və digər müxalif qurumlar inqilabdan sonra siyasi hakimiyyət, siyasi sistemin və rejimin mahiyyəti və xarakterinin müəyyən olunması uğrunda mübarizə aparır, milli hüquqlardan,  o cümlədən, ana dili məsələsindən köməkçi vasitə kimi istifadə edirdilər.

İnqilabdan dərhal sonra xaricdə fəaliyyət göstərən sol yönümlü Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) Cənubi Azərbaycanın mühüm şəhərlərində yerli  təşkilatları fəaliyyət göstərməyə başladı. ADP 1979-cu ilin aprelində elan etdiyi bəyan­naməsində öz məqsəd və istəklərini belə ifadə edirdi: “Bu respublika o zaman əzəmətli və inkişaf etmiş ola bilər ki, İranın bütün insanları ictimai və siyasi həyatda azad və müstəqil surətdə iştirak etsinlər. Əgər bütün insanların milli adət-ənənələri, dil və mədə­niyyətləri rəsmən tanınarsa, o zaman qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamaq mümkün olar. Ölkə daxilində muxtariyyətin verilməsi demokratik respublikada milli bir­liyin yaranması və ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi üçün lazımi şərtdir” [15].

Azərbaycan Azadixahlar Partiyası və “Azərbaycan partizanları təşkilatı” ümumi sosial-siyasi ideallar uğrunda mübarizə aparsalar da, Azərbaycan xalqının milli maraqlarının təmin edilməsini ümumi məqsədlərinin tərkib hissəsi elan edirdilər [16, s.24]. Sol qüvvələr bilavasitə ana dili məsələsinin həlli istiqamətində fəaliyyət göstərmir, onlar milli məsələnin yalnız sosialist dövləti qurduqdan sonra həll oluna biləcəyini qeyd edirdilər. Onların siyasi fəaliyyəti mahiyyət etibarı ilə həm də milli məsələnin həlli və onun tərkib hissəsi olan ana dili probleminin həlli uğrunda mübarizə idi.

İranda olan bütün partiyalar ölkənin bütövlüyü məsələsində hakim rejimin siyasətini dəstəkləyirdilər. Hətta əvvəllər İrandakı xalqların haqlarını müdafiə etməyi öhdəsinə götürmüş Tudə (İran Xalq partiyası) partiyası da hesab edirdi ki, İran xalqları məsələsi İranın “böyük milli vəhdəti” çərçivəsində” həll edilə bilərdi [4]. Bu partiyanın etniklərlərin hüquqları ilə bağlı tələbləri dəstəkləməsi partiya fəallarının əksəriyyətinin etnik azlıqların nümayəndəsi olması ilə də bağlı idi [8, s.114].

Qeyd olunan dövrdə İran azərbaycanlılarının haqları uğrunda mübarizə aparan siyasi təşkilatlar arasında 1979-cu ilin fevralın 25-də yaranmış İran Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası (İMXRP) xüsusi fəallıq göstərirdi. Bu qurumun rəhbəri ölkənin ən nüfuzlu dini liderlərindən olan əslən azərbaycanlı Seyid Məhəmməd Kazim Şəriətmədari idi. Partiyanın Cənubi Azərbaycandakı təşkilatı olan Azərbaycan Müsəlman Xalq Mübarizləri Qrupu (“Goruhe mobarizane-xəlqe müsəlmane Azərbaycan”) liberal və demokratik dəyərləri əsas tuturdu. Şəriətmədari taktiki mübarizə metodu olaraq liberal yolu seçmiş, ruhanilərin dövlət idarəçiliyində, özəlliklə icraedici hakimiyyətdə iştirakının əleyhinə idi. İranın bütövlüyü onun üçün ən önəmli məsələ idi. Şəriətmədari “Liberasyon” qəzetinə verdiyi açıqlamada muxtariyyətin azərbaycanlıların haqqı olduğunu söyləmiş və əyalət əncümənlərinin qurulmasını istədiyini bildirmişdi [7, s.251]. İMXRP rəhbərliyi qarşısına qoyduğu məqsədə dialoq, danışıqlar vasitəsilə çatmağın mümkün olduğuna inanırdı. İMXRP-nin Azərbaycan təşkilatı suveren İran dövləti daxilində Azərbaycan xalqının muxtar hüquqları uğrunda mübarizəni özünün başlıca vəzifəsi kimi göstərir, eyni zamanda, “İslam prinsiplərinə dayanaraq bir sosialist cəmiyyətinin əsaslarını qoymaq uğrunda mübarizə” əzmini bildirirdi. Bu məqsədin həyata keçirilməsi ilə bağlı partiyanın Azərbaycan təşkilatı ilə Qumdakı ruhani liderlərin baxışları arasında kəskin fərqlər var idi. MXRP Milli Məclisdən kənarda əyalət məclislərinin qurulmasını hakimiyyətin mərkəzləşməsinin qarşısının alacağını, eyni zamanda Əsas Qanunda elan olunduğu kimi, İranda insanlar arasında bərabərliyin təmin olunmasına kömək edəcəyini bildirirdi [8, s.113]. İnqilabçılıqdan uzaq olan Şəriətmədari azərbaycanlıların öz tələblərini təkamül yolu ilə əldə etmək əzmini rəsmi məlumatlarında dəfələrlə diqqətə çatdırmışdı [17]. Lakin partiyanın radikal taktika tərəfdarı olan Azərbaycan təşkilatı öz xalqının milli hüquqlarının təmin olunmasında daha kəskin mübarizə üsullarından istifadə edilməsini vacib sayırdı. Partiyanın mətbu orqanı farsca buraxılsa da Azərbaycanın problemlərinə həsr olunurdu. Qeyd edək ki, partiya özünü bütün iran xalqlarının müdafiəçisi elan etsə  də Azərbaycan məsələsinə daha önəm verirdi.

Xomeyninin Şəriətmədarini inqilabdan sonrakı proseslərdən kənarda saxlaması, Konstitusiyanın hazırlanması və qəbulunda fikir ayrılıqlarının ortaya çıxması iki dini lider arasında münasibətlərin pozulmasına səbəb oldu. Xomeyni Konstitusiyanın din adamlarından ibarət xüsusi qurumda (Məclise Xobreqan) hazırlanması və referendumda qəbulunu yeni rejimin sürətlə formalaşması üçün ən uyğun yol sayırdı və avqust ayında bu quruma seçkilər təyin etdi. Şəriətmədari isə Konstitusiya kimi mühüm bir sənədin xüsusi qurumda hazırlanmasının yanlış bir yol olduğunu bildirərək öz tərəfdarlarını Məclise-Xobreqana seçkiləri boykot etməyə çağırdı [4]. Ancaq partiyanın Azərbaycan təşkilatı həmin orqana seçilərək hazırlanacaq Konstitusiyanın məzmun və mahiyyətinə təsir göstərmək məqsədilə seçkilərə getdi, amma istədiklərinə nail ola bilmədi.

Ölkədə olan demokratik ruhlu bütün siyasi partiya və təşkilatlar milli məsələnin yeganə həlli yolunu həqiqi federalizmdə görürdülər. 48 ictimai-siyasi təşkilatın  və ziyalıların iştirakı ilə 1979-cu ilin iyul ayında Tehranda təşkil olunmuş “İran əhalisinin Əsas qanundan istəkləri” adlı seminarda [6, 09.07.1979] və 25 avqustda Mahabadda keçirilən konfransda xalqların İranın coğrafi hüdudları daxilində öz müqəddəratını təyin etmək haqqının tanınması kimi məsələlər müzakirə olunmuşdu. Yusif Əzizi Bənitorof xatirələrində yazırdı: “Müxtəlif etnik və siyasi qrupların təmsilçiləri burada iştirak etdilər. Məsələn, türklərdən Həmid Nitqi, Cavad Heyət, Rəhmətullah Müqəddəm Maraği, kürdlərdən Saleh Nikbəxt, ərəblərdən mən, türkmənlərdən Əbdülkərim Məftun və digərləri. Üzərində bəhs etdiyimiz konstitusiya Həsən Həbibinin təklif etdiyi konstitusiya idi... Ümumiyyətlə, kürd, ərəb, türk, türkmən təmsilçiləri bu seminarda İran xalqlarının muxtariyyəti haqqında təkliflər irəli sürdülər. Ancaq qeyri-fars xalqların muxtariyyət təklifləri Xobreqan Məclisində (Ekspertlər Şurası) 15, 19, 48-ci maddələrlə məhdudlaşdırıldı” [18]. Belə ki, qeyri-fars xalqların nümayəndələrinin hazırladığı təklifdə İrandakı xalqların dillərinin məktəblərdə və universitetlərdə bütünlüklə tədris edilməsi məsələsi əks olunmuşdu. Bütün səylərə baxmayaraq, 1979-cu ilin dekabrında referendum yolu ilə qəbul edilmiş Konstitusiya ruhanilərin mütləq hakimiyyətini təsbit etmiş oldu. Konstitusiya layihəsinin yeni mətnindən milli əyalətlərin bəzi hüquqları ilə bağlı qeydlərin çıxarılması, həmçinin ibtidai məktəblərdə ana dilində təhsil hüququ əvəzinə 15-ci maddədə “yalnız fars dili və ədəbiyyatı ilə yanaşı milli dil və ədəbiyyatların öyrədilməsinə” icazə verilməsi kəskin etiraz doğurdu. 1979-cu il dekabrın 5-də  İMXRP-nın Təbriz əhalisini konstitusiyaya etiraz etmək, bəzi fiziki və mənəvi hücumlara məruz qalmış Şəriətmədariyə dəstək bildirmək üçün mitinq və nümayişə çağırması üsyanın başlanmasına təkan oldu. Konstitusiyanın 110-cu maddəsinə (bu maddə Xomeyniyə “vilayəte fəqih” ixtiyarı və bundan doğan qeyri-məhdud, mütləq ali hakimiyyət hüquqları verirdi) etirazla başlanmış bu üsyan zamanı Təbrizdə dövlət idarələri, radio, televiziya stansiyaları, başqa kütləvi informasiya vasitələri, təyyarə meydanı ələ keçirilmiş [8, s.116], Cənubi Azərbaycan isə “Azərbaycan İslam Respublikası” elan edilmişdi.

Təbriz üsyanında İMXRP-nin Azərbaycan təşkilatı ilə yanaşı solçu təşkilatlardan ADP-nin, fədailərin, mücahidlərin yerli təşkilatları da iştirak etmişdi. Bir neçə gün davam edən nümayişlər dalğası Təbrizdən kənara da yayılmışdı. Azərbaycanın bir çox şəhərlərində, o cümlədən Urmiyada əhalinin bir qrupunun Təbriz nümayişlərindən ilham alaraq yerli radio-televiziya qurumunu ələ keçirmək  cəhdi  uğursuz alınmışdı. [8, s.117] Şahidlərin dediyinə görə, nümayişlərdə çıxışlar Azərbaycan türkcəsində edilirdi və fars dilində çıxış etmək istəyən şəxslər məsxərəyə qoyulurdu [8, s.118]. Milli qüvvələrin milli maraqlar uğrunda açıq, siyasi vasitələrlə mübarizəsinə baxmayaraq, sözügedən məsələni həll etmək mümkün olmadı. Lakin mübarizənin tam nəticəsiz yekunlaşdığını da söyləmək düzgün olmazdı. Təbriz üsyanı zamanı hökumətin Şəriətmədari ilə rəftarı, türklərə qarşı mənfi münasibəti və Azərbaycanın milli  problemlərinin həllindən imtinası İran türklərinin yüz illər boyunca formalaşmdırılmış iranlı kimliyinin zədələnməsində müəyyən rol oynadı və milli özünüdərk prosesinin inkişafına da təsirsiz ötüşmədi.

 Şəriətmədari tələblərin yerinə yetirilməsi üçün şəxsi nüfuzundan və milli hərəkatın gücündən istifadə etmədi. Bəzi müəlliflər Şəriətmədarinin demokratik ideyalara  bağlılığını onun milli azlıqlardan olması ilə [8, s.123],milli məsələyə münasibətdə, eləcə də milli hərəkatın gedişində qətiyyətsiz mövqe tutmasını isə onun iranlı və müsəlman kimliyinə ifrat bağlılığı ilə izah edirlər. Konstitusiya uğrunda mübarizədə İran Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası radiodan yayımlanan bəyannaməsində azərbaycanlıların və kürdlərin hüquqlarına hörmətlə yanaşılmasını istəsə də [19, s.30] “İranın dağılacağı” qorxusu Şəriətmədarini kürd hərəkatı ilə sıx birliyin yaranmasından uzaq saxladı [4]. Müxtəlif sosial-siyasi qüvvələr tərəfindən dəstəklənən iki dini başçı - Xomeyni ilə Şəriətmədari arasındakı ziddiyyətlər Şəritəmədari tərəfdarlarının məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Hakim İslam Respublika Partiyasının yerli təşkilatları geniş fəaliyyət meydanı əldə etdi. 1980-ci ilin yanvarında prezident seçkiləri keçirildi. Mart-may aylarında parlament seçildi, avqust-sentyabrda isə yeni, daimi hökumət işə başladı.

1981-ci ilin əvvəllərində Təbrizdə yaranıb fəaliyyətə başlayan Gənc Şair və Yazıçılar Cəmiyyəti qarşısına Azərbaycan ədəbiyyatını xalqın mənafeyi mövqeyin­dən inkişaf etdirmək məqsədini qoymuşdu. Qurumun mətbu orqanı “Gənclik” idi.

1980-ci illərin əvvəllərindən etibarən Xomeyninin siyasi baxışlarına zidd olan çevrələrə qarşı repressiyalara başlandı. Fəalların bir qismi həbs olundu, bəziləri məhv edildi, qalan hissə isə mühacirətə getmək məcburiyyətində qaldı. Lakin bəzi qurumlar, məsələn, Xalq Mücahidləri Təşkilatı, İran Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası  və İran Xalqının Fədai Çerikləri Təşkilatı ilə yanaşı onların Azərbaycan bölmələri də öz fəaliyyətlərini 1983-cü ilin əvvəllərinə qədər gizli şəkildə də olsa davam etdirdilər. Yeni rejimin ABŞ-a qarşı münasibəti (neft sektorundakı  40% payının geri alınması, ABŞ-ın İranda əsas sosial dayağı olan bütün şirkətləri milliləşdirilməsi, səfirliyinin ləğv olunması və s.) sol qüvvələrin rəğbətini qazansa da, digər tərəfdən SSRİ-yə “sizə bağlı sol partiyaları bir təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə ehtiyac yoxdur, onsuz da biz varıq” mesajını verirdi. Tezliklə gizli fəaliyyət göstərən təşkilatlara “mədəni inqilab” adı altında müxtəlif siyasi damğalar vurmaqla onlara qarşı aparılan təqiblər daha da genişləndirildi. Bunu sübut edən faktlar o dövrdə İranda nəşr edilən rəsmi və qeyri-rəsmi qəzetlərdəki yazılarda əks olunmuşdu. Məsələn, “Keyhan” qəzeti yazırdı: “...Təbriz, Ərdəbil, Sərab və Urmiya şəhərlərində son günlərdə əks-inqilab dəstələrinin onlarla silah anbarı aşkar edilmiş və hazırda mühakimə və edam gözləyən yüzlərlə üzvü həbs olunmuşdur. Bunlardan təkcə Təbrizdə 50 nəfər xalq fədailəri, 60 nəfər peykar, 20 nəfər kargər, 15 nəfər müsəlman xalq , 10 nəfər kommunistlərdən və 50 nəfər Kürdüstan Partiyasından olan şəxslər həbs edilmişdir” [5, 24.08.1980]. Mədəni təşkilatlar da 1983-cü ilin əvvəllərinə kimi azad nəşr imkanlarından məhrum edilmiş və  müxtəlif təqiblərə məruz qalmışdılar.

Bu dövrün ən xarakterik xüsusiyyəti siyasi motivin aparıcı və daha qabarıq olması, passionar qüvvələrin çoxluğudur. Qeyd olunan dövrdə fəaliyyət göstərən, sosial tərkibinə görə bütün təbəqələri əhatə edən siyasi və mədəni təşkilatların əksəriyyəti əsasən muxtariyyət və ana dili ilə bağlı hüquqların təmin olunması tələbi ilə çıxış edirdi. Lakin onlar güclü sosial bazaya və vahid, təkmil siyasi proqrama malik deyildilər. Siyasi və mədəni təşkilatlar arasında əlaqələr zəif idi.  Bu faktorlar milli haqlar, o cümlədən ana dilindən istifadə hüquqları ilə bağlı mübarizədə real nəticələrin əldə olunmasını mümkünsüz edirdi.

İran və Azərbaycan tarixşünaslığında bu mübarizənin belə bir sonluqla bitməsi azərbaycanlıların etnik-kimlik istəklərinin təmin olunması məsələsinin minimal səviyyədə, ümumi şəkildə qoyulması və Şəriətmədarinin milli azlıqlara aid olması [20, s.337-338] ilə,həmçinin, yeni siyasi rejimin sabitləşməsi ərəfəsində “Azərbaycan əncüməni”nin geniş sosial bazasının, İMXRP-nın isə milli ideologiyası və proqramının olmaması ilə izah edirlər  [16, s.24].

Beləliklə, 1960-70-ci illərdə ana dili məsələsinə maraq obyektiv olaraq genişlənsə də, inqilab zamanı milyonlarla azərbaycanlını arxasınca apara biləcək vahid güclü, dini və ya dünyəvi siyasi təşkilat ortaya çıxmadı.

 Siyasi, ictimai, mədəni sferada fəal qüvvələrin vahid cəbhədə çıxış etməmələri, strateji və taktiki məsələlərdə fərqli baxışlara malik olmalarının nəticəsi idi ki, inqilabın başlanğıcında milli kimliyin tanınması və tanıtdırılmasında başlıca amil olan ana dili məsələsi siyasi fəaliyyət obyektinə çevrilə bilmədi. İnqilabın gedişində xüsusi milli şüarlar irəli sürülmədi.

Qeyd olunan dövrdə cənubi azərbaycanlıların müxtəlif ideoloji spektrlarda təmsil olunan fəallarının sözügedən məqsədlər uğrunda göstərdikləri siyasi, mədəni fəaliyyəti onların milli məsələyə münasibətini əks etdirməklə milli şüur səviyyəsini göstərdi.

Həmin dövrdə cənubi azərbaycanlıların mübarizəsinin tam nəticəsiz qaldığını iddia etmək düzgün olmaz. İİR-in Əsas Qanununda milli və etnik azlıqların bəzi milli hüquqlarının məhdud şəkildə də olsa təsbit edilməsi ölkədə yaşayan qeyri-fars xalqlarının, o cümlədən Cənubi Azərbaycan türklərinin  mübarizəsinin nəticəsi idi.

İnqilab zamanı Pəhləvi rejiminin neçə on illər boyu yürütdüyü assimilyasiya və milli dillərin əridilməsinə yönəlmiş siyasətinin səmərəsizliyi meydana çıxdı. Bu ilk növbədə Cənubi Azərbaycan türklərinin bütün təzyiq və repressiyalara baxmayaraq ana dillərinə qoruyub saxlamalarında və milli tarixlərini yaddaşlarda yaşatmalarında özünü göstərdi.  İnqilabın ilk günlərində cənubi azərbaycanlı fəallar tərəfindən atılmış addımlar (1977-ci ildə dekabrın 12-nin (21 Azərin ildönümü) nümayiş üçün vaxt seçilməsi, 1978-ci ilin yanvarın ortasında şahın ölkəni tərk etdiyi günün səhəri “Ulduz” mətbu orqanının Azərbaycan türkcəsində nəşrə başlaması və s.) qeyd etdiklərimizi təsdiqləyir.

Əsas qanun və milli ayrıseçkilik

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, İran İslam Respublikası konstitusiyasında milli və etnik azlıqların milli hüquqları qismən də olsa təsbit olunub.  

Əsas Qanunun 15-ci bölməsinin “Millətin hüququ” adlı üçüncü fəslinə daxil olan 19, 20, 23, 27, 34, 48-ci və b. maddələrində, şuralar haqqında yeddinci fəslin 100 və 103-cü maddələrində İrandakı xalqların hüquqlarının təsbit olunduğunu görürük. Tədqiqatımız konkret ana dili məsələsi ilə bağlı olduğundan yalnız araşdırılan mövzuya aid bəzi maddələrə qısaca nəzər salacağıq.

Əsas Qanunun 15-ci maddəsində deyilir: “İran xalqının rəsmi müştərək dili və xətti farsdır. Sənədlər, məktublaşmalar, rəsmi mətnlər və dərs kitabları bu dil və xətlə olmalıdır. Lakin yerli və etnik dillərin fars dili ilə yanaşı işlənməsi mətbuat, kütləvi informasiya vasitələri və milli ədəbiyyatın məktəblərdə tədrisində azaddır”. [21, s.29] Göründüyü kimi, bu sənəddə İranın çoxmillətli, çoxdilli bir ölkə olması etiraf olunmuş, milli ədəbiyyatın tədrisi, milli dillərin kütləvi informasiya vasitələrində işlədilməsi hüququ qeyd edilmişdir. 15-ci maddə İrandakı xalqlardan yalnız farsların dilinə dövlət dili statusu vermiş və fars dilini xüsusi imtiyazla təmin etmiş oldu. Ancaq qeyd edək ki, bu maddə  İİR konstitusiyasının 19 və 20-ci maddələrinin ruhuna, mahiyyətinə ziddir. Eyni zamanda, əhalisinin yarıdan çoxu fərqli xalqlardan formalaşmış bir ölkənin birdən çox rəsmi dilinin olması vacibliyi müasir beynəlxalq hüquq tərəfindən də tənzimlənir [22, 23, 24, 25, 26, 27, 28]. “İran xalqı hansı etnik qrup və qəbilədən  olmasından asılı olmayaraq bərabər hüquqa malikdir, rəng, irq, dil və bu kimi amillər kimsəyə üstünlük vermir” [21, s.31] kimi əks olunan 19-cu maddə ölkədəki xalqlara bütün cəhətlərdən bərabərlik vəd edir, heç bir xalqa ayrıca imtiyaz vermir. Əslində çoxmillətli bir dövlətin konstitusiyasında əhalinin 50%-dən bir qədər az hissəsini təşkil edən xalqın dilinin rəsmi dil olaraq tanınması həmin ölkədə yaşayan digər xalqlara qarşı assimilyasiya və ayrı-seçkilik siyasətinin qanuni əsasını hazırlayır. Qeyd edək ki, hazırda polietnik struktura malik olan İran əhalisinin 1/3-dən çoxunu Azərbaycan türkləri təşkil edir. İranda rəsmi statistik məlumatlarla tanışlıq göstərir ki, bu ölkədə uzun illər siyahıyaalmada etnik (milli)  mənsubiyyət əks olunmadığından milli və etnik azlıqların sayını dəqiqləşdirmək mümkün olmasa da həmin sayı müxtəlif üsullarla təxmini müəyyən etmək olur. Son illərdə İran İslam Respublikasının rəsmi statistik  məlumatlarında İran əhalisinin ¼-nin azərbaycanlılar olduğunu,amerikalı tədqiqatçı Leon T. Nadar  isə İranda 20 milyondan çox azərbaycan türkünün  yaşadığını, A.Vhitley isə bu ölkə əhalisinin ən az 40%-nin türklərdən ibarət olduğunu qeyd edir [29, s.87]. Fransa sosioloqu Marie Ladier İranda demoqrafiya üzrə apardığı tədqiqatların nəticələri haqda 1992-ci ildə Ankarada keçirilən beynəlxalq simpoziumda etdiyi məruzədə ölkədə yaşayan milli və etnik azlıqların sayı barədə məlumat əldə olumasının mümkünsüzlüyünü etiraf edir. O, regionlar üzrə 15-49 yaşlarında qadınların savadlılıq dərəcəsini və orta hesabla neçə uşaq dünyaya gətirdiklərini hesablamışdır. Xanım Ladier yazır ki, 1986-cı ildə keçirilmiş siyahıyaalma zamanı əhaliyə paylanmış vərəqələrdə qoyulan suallar savadlılıq dərəcəsini öyrənməyə kömək etməklə yanaşı, qeyri-fars qadınların  təxmini sayını bilməyə də imkan verir. O, azərbaycanlıların sayının 35 %-dən çox olduğunu qeyd edir [30; s.65].

BMT-nin etnik azlıqlara dair 1997-ci il hesabatında İranın ümumi əhalisinin 37,3 %-nin azərbaycanlılardan ibarət olduğu göstərilir. Bu qurumun 2002-ci il hesabatında azərbaycanlıların 30 milyondan çox olduğu qeyd edilir [31, 16.08.1997]. 2002-ci ildə İranın əhalisi 66,4 milyon idi və azərbaycanlılar əhalinin təxminən 45,11%-ni təşkil edirdi [32]. Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinin nəşri olan “Etnologiya”nın 2005-ci il nəşrində isə azərbaycanlıların sayı 23,5 milyon, farsların sayı isə 22 milyon kimi verilmişdir [33, s.67]. 18 yanvar 2012-ci ildə İranın xarici işlər naziri Əli Əkbər Salehi Türkiyəyə səfəri zamanı öz ölkəsində əhalinin 40%-nin türkdilli olduğunu qeyd etmişdir [34]. Yuxarıda adları çəkilən mötəbər beynəlxalq qurumların və tədqiqatçıların təqdim etdiyi rəqəmlərə istinadən qeyd etmək olar ki, İİR-in rəsmi statistikasını şübhə altına almağa və mötəbər qurum olan Millətlər Təşkilatının hesabatını qəbul etməyə əsas var. Heç şübhəsiz ki, statistikanın saxtalaşdırılması milli azlıqların siyasi, iqtisadi, mədəni hüquqlarının təmin olunması məsələsi  ilə birbaşa bağlıdır.

Göründüyü kimi, Əsas Qanunda İran çoxdilli dövlət olması rəsmən təsbit edilir və bu  tanınma  milli məsələnin həlli uğrunda aparılan mübarizədə müəyyən müvəffəqiyyət sayılmalıdır. Çünki bu qanun digər dilləri inkar edən keçmiş siyasət və ideologiyaya qarşı çıxır. Əslində “Vahid millət” konsepsiyasının əsas xəttinə ziddir və milli haqlar uğrunda aparılan mübarizənin birinci mərhələsinin başa çatması deməkdir.

Real vəziyyət

İran İslam inqilabının nəticələrinə ümid bəsləyən Cənubi Azərbaycan türkləri  vəd edildiyi kimi milli hüquqların və insan haqlarının təmin ediləcəyini, milli-etnik  dil, ədəbiyyat və mədəniyyətlərinin dirçəlməsi üçün şərait yaradılacağını gözləyirdilər. Qeyd etdiyimiz kimi, 1979-cu ilin dekabrında qəbul edilmiş İİR konstitusiyasının 15-ci və 19-cu maddələri bu istəklərə müəyyən dərəcədə cavab verirdi [21]. Lakin yeni rejimin panfarsist dairələrinin təkidi ilə bu məhdud hüquqların reallaşdırılması təmin edilmədi. Dövlət etnik dillərin KİV-də işlənməsinə mane olmadısa da, ana dilində milli ədəbiyyatın tədrisini də təşkil etmədi. Səbəbi isə İranda yaşayan Azərbaycan türkləri şiə məzhəbli müsəlman olduqlarından onların rejim tərəfindən farslarla eyni ümmətin təmsilçiləri hesab olunaraq ayrıca xalq kimi nəzərə alınmaması, yuxarıda qeyd olunan maddələrin tələblərinin qeyri-müsəlman, qeyri - şiə xalqların aid edilməsi ilə əsaslandırılır.

Dövlətin qeyri-farslara qarşı yürütdüyü ayrı-seçkilik siyasətinin əsasını digər dillərin assimilyasiyası təşkil edir. İslam hakimiyyəti fars dilinin ictimai, iqtisadi, siyasi, mədəni strukturlarda hakim və imtiyazlı mövqeyini təmin edir, farsdilli regionların iqtisadi, mədəni və sosial inkişafına xüsusi diqqət yetirirdi. Dövlətin rəsmi dili olan farscanın nüfuz dairəsinin genişləndirilməsi və cəmiyyətdəki mövqeyinin möhkəmləndirilməsi, İranın bütün xalqları tərəfindən mənimsənilməsi üçün lazımi siyasi və iqtisadi vasitələrdən istifadə edilirdi. Fars dili  İran milli kimliyinin əsasını təşkil edir və bu siyasəti ölkədə geniş miqyasda tətbiq edən “Fars Dili Qurumu” yaradılıb [35, s.58]. Paniranizmin banilərindən olan Mahmud Əfşar – Yəzdinin “vəqf” adı ilə bağışladığı əmlakının hesabına təşkil olunmuş bu xüsusi fondun məqsədi onun nizamnaməsində göstərildiyi kimi “İranda fars dilinin yayılması və milli birliyin möhkəmləndirilməsindən ibarətdir” [36, s.206]. Pəhləvilər dövründə İranın bütövlüyünü qorumaq üçün əsas vasitə kimi fars dilinin təhsil sistemində tətbiqi siyasəti inqilabdan sonra da geniş formada davam etdirildi. Ayətulla Xomeyninin 1979-cu il dekabrın 29-da savadsızlıqla mübarizə etmək üçün ümumi səfərbərlik haqqında fərmanına əsasən, “Sazeman-e conbeş-e səvadamuzi” (savadlanma hərəkatı təşkilatı) yaradıldı [37, s.177]. Dövlət yerli dillərə yalnız farscanın yanında işlədilməsi şərtilə məhdud hüquqlar versə də reallıqda qeyri-fars xalqlara milli ədəbiyyatın belə məktəblərdə ana dilində tədrisini həyata keçirmədi. Əvəzində fars şovinizminin islamın geniş yayılması adı altında reallaşdırılmasına başlanıldı. 1984-cü ildə ayətulla Xomeyninin rəhbərliyi və səyi ilə “təhsilin islamlaşdırılması” haqqında konsepsiya qəbul edildi [37, s.176]. Bu siyasət ali məktəblərdə “Cehad-e daneşqahi” (Universitet cihadı), orta təhsil müəssisələrində isə “Əncomənha-ye eslami” (İslam cəmiyyətləri) tərəfindən həyata keçirilirdi. Ali və orta təhsil sahəsində mövcud olan bütün dərsliklərin məzmunu formaca dəyişdirilsə də məzmunca fars millətçiliyinə xidmət edirdi. Yalnız Xatəminin hakimiyyəti dövründə (1997-2005-ci illər) qeyri-fars xalqların milli ədəbiyyatlarının məktəbdə ana dilində tədris olunması məsələsi rəsmi formada gündəmə gətirilsə də bu sahədə konkret bir addımlar atılmadı [38].Mühafəzəkarların təpkiləri nəticəsində qeyri-farsların hüquqlarının təmin edilməsi məsələsi öz həllini tapmadı [39]. Concordia Universitinin professoruMarat Grebennikov İran İslam İnqilabından sonra da azərbaycan türkcəsinin məscid və televiziyalarda işləndiyini, bu dildə çıxan KİV-lərin mövcudluğunu yazır. Lakin müəllif azərbaycanlıların ana dilində təhsil hüquqlarından məhrum olduğunu da vurğulayır və İran hakimiyyətinin azərbaycanlıların bu tələblərindən ehtiyatlandığını da bildirir [40].

Qeyri-farsların şəhərlərə axını və onlar üçün pulsuz  fars dilli məktəblərin açılması bu xalqların dillərinin aşınması prosesini daha da sürətləndirmişdi. Bu siyasət əhalinin sosial və mədəni səviyyəsini yüksəltməklə yanaşı, eyni zamanda İran xalqlarının mədəni birliyini möhkəmləndirmək məqsədi güdürdü. Farscanın belə dinc vasitələrlə yayılması və nüfuz dairəsinin genişləndirilməsi hələ Pəhləvilərin hakimiyyəti dövründə hazırlanmış planların ən önəmli hissəsini təşkil edirdi və islam rejimində də davam etdirildi. 1956-cı ildə qeyri-farsların yalnız 15 faizi təhsilli idisə, 1991-ci ildə bu rəqəm 74 %-ə, 1996-cı ildə 80 %-ə qədər yüksəlmişdir. Savadlılıq dərəcəsini təyin etmək üçün dörd əsas dilin danışıldığı beş bölgədə 1986-1991-ci illər üzrə İranda aparılan siyahıyaalmanın nəticələrinə əsasən, Qərbi Azərbaycanda bu rəqəmin 47%-dən 62%-ə, Şərqi Azərbaycanda isə 52%-dən 69%-ə yüksəldiyini görmək olar [41, s.175]. 1996-1997-ci tədris ilinin məlumatına görə isə Cənubi Azərbaycanın orta məktəblərində təhsil alanların sayı 1976-cı ilə nisbətən 34,7% artmışdı. Fars dilinin məktəblərdə yeganə tədris dili olması bu dilin daha sürətlə yayılmasında əhəmiyyətli rol oynadı.

Dillərin əridilməsi üçün istifadə olunan vasitələrdən biri dillərin etno-demoqrafik durumunu təyin etmək üçün aparılan siyahıyaalmalarda edilən təhriflərdir. Məsələn, 1993-cü ildə aparılan siyahıyalmada fars dilindən başqa cəmi səkkiz dil üzrə sayılma həyata keçirilmişdi. Sayı digər etnik qruplara nisbətdə çox az olan və diqqətdən kənarda qalan milli azlıqların dilləri fars dilində danışanların tərkibinə daxil edilərək hesablanmışdı. Qeyd olunan statistikaya diqqət yetirsək, Azərbaycan dilində danışanların sayı barədə qeyri-dəqiq olsa da təsəvvür yaranar. Belə ki, bu siyahıyaalmanın nəticələrinə görə, Azərbaycan türkcəsinin işlənmə dərəcəsi ölkə üzrə 27 %  qeyd edilir. Bu isə statistikaya görə, farscadan sonra ən çox danışılan dildir [41, s.103]. 1994-cü ilin fevral ayında Təbrizin “Foruğe Azadi” qəzeti Tehranda çıxan “Həmşəhri” qəzetinə istinadən Tehran əhalisinin 3\5-nün, İranın isə 3\7-nün türkdilli olduğu qeyd olunur  [34].

Azərbaycan türkcəsinin rəsmi dairələrdə, təhsil sistemində istifadə olunmasına qadağaların qoyulması məişətə də sirayət edir, bu dilin istifadə dairəsinin təbii şəkildə məhdudlaşmasına səbəb olurdu. 2005-ci ildə (1384) Danişqahe-Azade-İslame, Vahide Rudhen, Danişkedeye Ulume İctimainin birlikdə təşkil etdiyi sorğunun nəticələri maraqlıdır. “Həyat yoldaşınızla hansı dildə danışırsız?” sualına azərbaycanlıların 53%-i “Türkcə danışıram”, 41%-i "farsca danışıram” deyə cavab vermişdir. “Gün ərzində uşaqlarınızla hansı dildə danışırsız?” sualını azərbaycanlıların 19%-i “yalnız türkcə danışıram”, 65%-i “farsca danışıram” deyə cavablandırmışlar. “Uşaqlarınız sizinlə hansı dildə danışır?” sualına azərbaycanlıların 13,5%-i türkcə, 59,5%-i farsca deyə cavab vermişdilər [42, s.155]. İranda yaşayan türklərin öz övladları ilə ünsiyyətdə daha çox fars dilinə üstünlük verməsi qeyd etdiyimiz kimi, orta təhsilin farsca olması  ilə əlaqədar idi. Azərbaycan türkcəsinin uzun əsrlərdən bəri təhsil sisteminə yol tapa bilməməsi və rəsmi dövlət dili statusu almaması belə mühüm və həssas problemlərin yaranmasına gətib çıxarırdı. Etnodemoqrafik nəzəriyyə görə danışıq dilinin dəyişməsi müxtəlif miqrasiyaların və bəzi hallarda əhatəsinə daxil olduğu xalqın dilini pristij hesab etməsinin nəticəsi olaraq meydana çıxır [43, s.56]. Məsələn, Tehranda yaşayan Azərbaycantürkünün fars dilində danışması anlaşılandır (müşahidələrimizə görə İranda da fars dilini bəzi hallarda pristij hesab etdiklərindən daha çox ondan istifadə etməyə can atırlar, eynən Azərbaycan Respublikasında rus dilindən istifadə edildiyi kimi). Lakin ABŞ-dakı cənubi azərbaycanlılar arasında əsas ünsiyyət dili kimi fars dilinin qalması maraq doğurur [44, s.101]. Bunula belə, ünsiyyət dilini dəyişməsi iddiasını bütün cənubi azərbaycanlılar barədə irəli sürmək düzgün olmazdı. İranda türklərin kompakt yaşadığı bölgələrdə Azərbaycan türkcəsinin ünsiyyət, şifahi xalq yaradıcılığı vasitəsi kimi öz hakim rolunu saxlamasını dərin tədqiqat aparmadan, səthi müşahidələrlə belə qeydə almaq mümkündür. Ünsiyyətdə fars dilinə üstünlük verənlər İran türklərinin yalnız müəyyən bir qrupunu əhatə edir.Etnodemoqrafik məsələləri araşdıran mütəxəssislərin “...bir qrup insanın başqa bir etnosun dilinə keçməsi, heç də həmişə etnik assimilyasiyaya aparıb çıxarmır” [43, s.55] kimi fikirlərinin nümunəsi olaraqTehranda, digər fars bölgələrində, eyni zamanda ABŞ və bir çox Qərb ölkələrində yaşayan İran azərbaycanlılarının milli haqlar uğrunda mübarizədə daha aktiv fəaliyyətini qeyd edə bilərik.

Azərbaycan dilinin bugünkü vəziyyətini keçmişlə müqayisə etsək, görərik ki, hazırda Qacarlar dövründə olduğu kimi, bu dilin funksional sahəsi şifahi və məişət dili çərçivəsi ilə məhdudlaşdırılıb. Fərq ondan ibarətdir ki, Qacarlar dövründə bu, təbii yolla baş vermiş və işlənmə arealı da çox böyük idi, hazırda isə hakim rejimin müəyyən etdiyi siyasət nəticəsində reallaşdırılır, danışıq dili kimi istifadə arealı da tədricən daralır (xüsusən ən son nəsil olan azyaşlı uşaqlar arasında). Baxmayaraq ki, hüquqi sistem etnik dillərin funksional dairəsini məhdud olsa da genişləndirmişdi.

İranda qeyri-fars dillərinin assimilyasiya siyasətinin son vasitələrindən biri kimi İran Dövlət Radio-Televiziya Qurumunun yerli televiziya və radio proqramlarında milli dillərdə hazırlanan verilişlərdə danışıq mətnlərinin ən az 75%-nin farsca kəlmələrdən ibarət olması haqqında təlimatını göstərmək olar [29, s.225]. Səda və Sima (dövlət radio-televiziyası) şirkətinin Şərqi Azərbaycan ostanı üzrə baş müdiri Qulaməli Fəthabadinin tabeliyindəki xəbərlər mərkəzinə yazdığı 16 fevral 1994-cü il tarixli məktubunda göstərir ki, xəbər proqramının aparıcıları “yerli dildən fərqlənən” dildə proqram hazırlayırlar. Bunun qarşısının alınmasını tələb edən baş müdir məktubunda nümunələr göstərərək yazır: “İranın Ümid timi” yerinə “time Omide İran” deyilməli idi; “mübariz ruhaniyyət cameəsi” yerinə “camee ruhaniyyəte mobarez”; “qostəreş və nousaziye sənayeye iran sazemanı” yerinə “sazemane qostəreş və nousaziye sənayeye İran”; “negəhdari və təmirat vahedi” yerinə “Vahede təmirat və negəhdari”; “ostanın bazərqani edareye kolli” yerinə “edareye kolle bazərqniye ostan”; “başçılığı” yerinə “rəhbəriyyəti”; “başlanmaq” yerinə “eftetah”; “daşdöyənlər” yerinə “səngkubilər”; “daşkəsənlər” yerinə “səngborilər”  və s. işlədilməlidir. Təlimatın sonunda qeyd edilir ki, xüsusi isimlər tərcümə edilməməlidir, idarələrin adı tərcümə edilə bilməz; xalqın adət etdiyi sözlər və ibarələr tərcümə edilməməlidir; yeni sözlər əsla ixtira edilməməlidir; tərcüməçilər mətni danışdıqları dilə çevirməlidirlər [4]. Göründüyü kimi, açıq-aşkar Azərbaycan dilinin leksik-qrammatik cəhətdən assimilyasiyası aparılır. Bu, fərdlərin assimilyasiya olunmasından daha təhlükəlidir. Radio-televiziyalarda Azərbaycan dilində olan verilişlərin dili əsasən, 70% fars soz və ifadələri ilə “zənginləşdirilmiş”dir. Hətta İran cəmiyyətinin ən mühafizəkar sosial qrupu sayılan ruhanilərin ali təbəqəsindən olan Təbrizin müvəqqəti imam-cüməsi Ayətullah Meşkini “Səda və sima” şirkətinin belə tipli verilişlər yaymasını pisləyərək qeyd edirdi: “Bu təşkilat elə məhəlli proqramlar icra edir ki, başdan-başa farsidir və bir nəfər savadsız türk ondan bir şey bilməz, nə üçün belə bərnamələr gərək icra olsun ki, xəlq ondan bir şey dərk edə bilməsinlər?” [12, №9 (32), azər 1360, s.10].

Azərbaycan dilində olan mətbu vasitələrinin nəşrinə çox məhdud şəkildə, rejimin müvafiq idarələrinin nəzarəti altında icazə verilib. Milli hüquqların tanınması mövzusuna toxunan dövri nəşrlər dərhal bağlanır. Qəzetlərdən “Fəcri Azərbaycan”, “Məhdi Azadi”, “Omide Zəncan” və s. qəzetlərin bir-iki səhifəsi türk dilindədir. Türk dilində də bir qayda olaraq ədəbi-bədii materiallar dərc olunurdu. Elə anlaşılır ki, türk dili yalnız bayatı və tapmaca dilidir, bu dildə ciddi  bir elmi-nəzəri məqalə yazmaq olmaz, onun imkanları məhduddur” [45, s.20]. Əslində İrandakı ictimai-siyasi mühit Azərbaycan dilinin işlənmə funksiyasının yalnız bu istiqamətdə olmasını “təmin” edə bilmişdi. Çünki təhsil fars dilində olduğundan təbii idi ki, bəzi istisnalar xaricində bu dildə hansısa bir elmi, siyasi məqalə yazmaq mümkün deyildi. Bədii-ədəbi materiallara gəldikdə isə qeyd olunmalıdır ki, bu mövzu İrandakı yasaqlara baxmayaraq, həmişə işlənmiş və dili qoruyan bir mexanizm olmuşdur. Bu səbəbdəndir ki, Cənubi Azərbaycanda azərbaycandilli ədəbiyyat da inkişaf etmişdi.

Rza Şah Pəhləvi dövründən başlayaraq tez-tez inzibati ərazi vahidlərinin yenidən bölüşdürülməsi aparılmışdır. XX əsrin 80-ci illərinin ortalarından Azərbaycan, azərbaycançılıq və onun bütövlüyü anlayşına qarşı başlayan kampaniyanın miqyası daha da genişləndirilib. İslam inqilabına qədər ölkə ərazisi on dörd əyalətə bölündüyü halda, sonradan onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə, bir qədər sonra isə 30-a çatdırılıb. Həmin illərdən başlayan “Azərbaycan” adının coğrafi anlayış kimi aradan götürülməsi, Cənubi Azərbaycanın rəsmi coğrafi hüdudlarının daraldılması siyasəti davam etdirilir. 90-cı illərin əvvəllərindən Ərdəbilin və ətraf mahalların əhalisinin Təbrizdən iqtisadi “asıllığın” aradan qaldırılması üçün “Şərqi Azərbaycan” ostanı adı altında ayrılması tələbləri hökumətin qeyd olunan siyasətinin “şərtlərinə” uyğun həyata keçirildi. 12 yanvar 1993-cü ildə İslam Şurası Məclisinin daxili işlər komissiyası yaradılacaq yeni ostana Şərqi Azərbaycan adının verilməsi və Təbriz mərkəzli ostanın adının Mərkəzi Azərbaycan adına dəyişdirilməsi qərarını elan etmişdi [46]. Ad dəyişmə komissiyasının üzvlərindən biri bu məsələ ilə bağlı nəzərə çatdırırdı: “Dövlət öz layihəsində “Savalan” adını yeni ostan üçün seçmişdir. Ancaq komissiya da səsvermə nəticəsinə əsaslanaraq bu həqiqəti nəzərə alır ki, “Azərbaycan” adı hər zaman bütün Azərbaycanın igid, fədakar, inamlı xalqının parlaq tarixi ilə birləşib və bu ad həmişə məntəqənin şərəfli xalqı üçün bir çox eposu xatırladır. Bundan sonra üç Azərbaycan ostanı olacaq: Mərkəzi Urmiya olan Qərbi Azərbaycan, mərkəzi Ərdəbil olan Şərqi Azərbaycan və mərkəzi Təbriz olan Mərkəzi Azərbaycan” [47, 13 yanvar 1993]. Lakin 11 aprel 1993-cü ildə İslam Şurası Məclisinin deputatları layihənin ikinci oxunuşu zamanı gözlənilmədən Ərdəbil adlı yeni ostanın yaradılması barədə qəbul edir [47, 1993 12 aprel]. Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər, 21 rayon, 63 kənd və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə Şərqi Azərbaycandan ayrılaraq “müstəqil” əyalət (ərazisi 17925, 5 kv. km) oldu. Rəsmi Tehranın sözügedən qərarı azərbaycanlılar arasında sərt etiraza səbəb olmuşdu [48, s.463-464].

İrandakı mövcud teokratik hakimiyyət Azərbaycan türklərinə başqa sahələrdə, o cümlədən iqtisadi sahədə də fərqli münasibət göstərir. Farsların yaşadığı regionlarla müqayisədə azərbaycanlıların çoxluq təşkil etdikləri tarixi ərazilərə - bölgələrə  daha az diqqət göstərilir. Azərbaycan bölgələrinin iqtisadi inkişafına dövlət büdcəsindən az maliyyə vəsaiti ayrılır, investisiya qoyuluşları müxtəlif vasitələrlə məhdudlaşdırılır. Belə ki, Azərbaycan vilayətləri sənayenin inkişafına görə ölkədə inqilabdan əvvəl tutduğu 2-ci yerdən 17-ci yerə düşüb. Azərbaycanlı mütəxəssislərin hesablamalarına görə, mövcud rejimin hakimiyyəti illərində farsdilli əyalətlərə qoyulmuş dövlət vəsaiti Azərbaycana qoyulan dövlət vəsaitindən 300 dəfə çox olub [49, s.31]. Bu bölgələrin iqtisadiyyatı iqtisadi qanunlarla deyil, siyasi olçülərlə tənzimlənir. Məhz yuxarıda qeyd edilən səbəblərdən bir çox Azərbaycan əyalətlərinin əhalisi başqa bölgələrə getmək məcburiyyətində qalırdı[30, s.306]. Cənubi Azərbaycan bölgələrinin əhalisi iş tapmaq üçün Tehrana, İsfahana, Kermana, Yəzdə və digər əyalətlərə üz tutmalı olurdular. Xüsusilə də aqrar bölmədə hökm sürən ayrı-seçkilik, kəndlilərdə öz əməyinin nəticəsinə marağın azalmasına, onların iqtisadi cəhətdən dəstəklənməməsi və digər səbəblər Azərbaycan kəndlərində infrastrukturun dağılmasına, kəndlərin boşalmasına səbəb olurdu. 1997-ci ilə aid olan rəsmi statistikada Azərbaycan kəndlərində yüzlərlə yaşayış məntəqəsinin tam və ya qismən sakinsiz qaldığı qeyd olunurdu [30, 306]. Hətta azərbaycanlıların daha çox məskunlaşdığı şəhərlərdən biri, hətta birincisi Tehrandır. Tehrana təkcə Şərqi Azərbaycandan 1965-ci ildə 101 min nəfər köçmüşdüsə, 1986-cı ildə bu rəqəm 224 min nəfərə yüksəlmişdi. 2005-ci ildə Ərdəbil ostanı Şərqi Azərbaycandan ayrılandan sonra köçənlərin sayı 153 min nəfər olmuşdu [34]. İranın rəsmi statistikasına görə, yaşadığı əraziləri tərk etmək məcburiyyətində qalmış köçkünlərin sayına  görə Şərqi Azərbaycandan sonra ikinci yerdə Ərdəbil, üçüncü yerdə kənd sakinlərinin 81%-ni və ostan sakinlərinin 59%-ni türkdillilər təşkil edən Həmədan, dördüncü yerdə Qərbi Azərbaycan və nəhayət, beşinci yerdə Zəncan dayanır. Bu mühacirlərin əsasən Tehran və onun ətrafında məskunlaşdığı qeyd olunurdu [34]. İran türklərinin 1\4 –i Tehranda yaşayır. Tarixçi Paul Rouxun ifadəsi ilə desək, Tehran bir azərbaycanlı şəhəridir [50].

İranın milli və etnik azlıqlara qarşı yürütdüyü siyasətdən biri də etnik bölgələrin yerli xalqlarının köçürülməsidir. Bu, bir tərəfdən bölgədə oftoxton və çoxluq təşkil edən xalqın sayını azaldaraq onların milli etirazlarının qarşısını almaq, digər tərəfdən isə qeyri-fars xalqlar arasında ədavət və potensial münaqişə ocağı yaratmaq, lazım olduqda onları bir-biri ilə vuruşdurmaq və milli mübarizələri öz məqsədindən yayındırmaq məqsədi güdür [36, s.171]. Məsələn, kürdləri Güney Azərbaycanla Şimali Azərbaycan və Türkiyə sərhədlərində yerləşdirmək siyasəti Pəhləvi dönəmindən başlamış bu günə qədər də davam etməkdədir. Son dövrlərdə bu əraziyə 3 milyon etnik kürdün köçürüldüyü, yerli əhalinin 50%-dən çoxunun qeyd olunan etnik azlığın təşkil etdiyi bildirilir [51, s.33]. Tehran hökuməti də kürdlərin müxtəlif sferalarda anti-türk fəaliyyətini dəstəkləyir və bu oyunu davam etdirir [52, s.57-66].

İİR hakimiyyətinin Azərbaycan türklərinin yaşadığı bölgələrə münasibətdə tətbiq etdiyi həm ədalətsiz inzibati-ərazi bölgüsünün, həm də iqtisadi ayrı-seçkilik və bunun nəticəsi olaraq türkdilli əhalinin yaşadığı məntəqələrinin boşaldılmasının Azərbaycan türkcəsinin assimlyasıyası siyasətinin tərkib hissəsi olduğu qənaətinə gəlməyə əsas verir. Belə ki, Cənubi Azərbaycan əyalətlərində kompakt şəkildə yaşayan Azərbaycan türkləri qeyri-türklər yaşayan ərazilərə köçməklə tədricən təbii olaraq həm doğma dillərini unudur, digər tərəfdən isə ana dilindən istifadə hüquqları uğrunda mübarizədə təşkilatlanmaq imkanlarından məhrum edilirlər. 

Göründüyü kimi, etno-milli hüquqlar çox məhdud şəkildə təmin olunur. İran İslam hakimiyyəti dövlət-millət quruculuğu siyasətini yeni şəraitdə köhnə və aşağıda qeyd edilən vasitələrlə davam etdirir:

- qeyri-fars dillərin funksiyalarının genişləndirilməsinin qarşısının alınması;

- qeyri-fars dillərin leksik-qrammatik strukturunun dəyişdirilməsi;

-əhalinin savadlılıq səviyyəsinin yüksəldilməsi adı altında əslində milli azlıqların assimilyasiya siyasəti;

- bölgələrin etnik mənzərəsinin dəyişdirilməsi, etno-milli bütövlüyün inzibati, iqtisadi və s. əsasını zəiflətmək.

Assimilyasiya, ayrıseçkilik siyasətinin milli və etnik kimliyə təsiri

Azərbaycan türklərinin milli kimliyi yüzillərdən gələn etnik mənsubiyyətin üzərində inkişaf edib və dövrə uyğun olaraq yenidən şəkillənib. Burada söhbət, şəkillənməkdən, yəni formadan gedir. Lakin sonradan yüzillərdən gələn mahiyyəti, məzmunu dəyişmək siyasəti problemlərin ortaya çıxmasına gətirib çıxarıb. Problemə konkret olaraq bugünkü İran çərçivəsində yanaşdıqda (Türkmənçay müqaviləsindən sonra Şimali Azərbaycan türkləri tamam başqa ictimai-siyasi şərtlərin altında inkişaf etdi) isə onu söyləmək olar ki, cənublu azərbaycanlıların kütləvi şəkildə assimilyasiya olunmasına cəhd, əgər belə demək mümükünsə, əsasən son 100 ilin hadisəsidir. Başqa sözlə, Cənubi Azərbaycan türklərinin milli mənsubiyyətinin tanınması və tanıtdırılmasında başlıca amil olan Azərbaycan türkcəsinin daha geniş miqyasda assimilyasiya olunması XX əsrin əvvəllərindən hesablanmalıdır. Amma burada belə bir məqamı bir daha xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, bu təsnifat şərti xarakter daşıyır. Söhbət Azərbaycan türkcəsinin funksional sahəsinin məhdudlaşdırılması aktlarından gedirsə, bu tarix daha böyükdür. Araşdırılan mövzu İnqilabdan sonrakı dövrü əhatə etdiyinə görə problemin yalnız tarixi köklərinə çox qısa şəkildə nəzər salmaqla kifayətlənirik. Cənubi azərbaycanlıların özünüdərk, millətləşmə prosesində problem yaradan və ona təsir edən ən mühüm amillər məzhəb (şiəlik) və fars dilinin geniş yayılması olmuşdur. Səfəvilər dövründən başlayaraq dövlətin farslaşması və etnik-mədəni prosesin istiqamətinin dəyişməsində şiəliyin böyük rolu oldu. Şiəliyinin dövlət məzhəbinə çevrilməsi millətləşmə prosesini, milli kimliyin müəyyənləşməsini şiəliyə bağladı. M. Ə.Rəsulzadə İran türklərinin farslaşmasında şiəliyin rolu haqqında yazmışdır: “Şiəlik İran türklərini o qədər farslaşdırmışdır ki, indi onlar özlərini türkləşmiş fars, yəni əslən iranlı tələqqi edərlər!” [53, s.18]. Digər mühüm amil olan dil məsələsinin bu problemə təsirini Taha Akyol “Osmanlıda və İranda məzhəb və dövlət” adlı əsərində araşdıraraq belə nəticəyə gəlir: “Niyə Osmanlı dövləti Türkmən aşirət adətlərindən uzaqlaşdıqdan sonra da Türk mədəniyyətini yeni formalarla davam etdirdiyi halda, Səfəvi dövləti farslaşdı?”. Müəllif bu sualı İranda fars dili və fars bürokratiyası ənənəsinin yaşarlığı ilə cavablandırır ki, əlbəttə bu problemin bir tərəfi hesab olunmalıdır [54, s.106].

İranda azərbaycanlıların öz etnik kimliklərinə münasibətini araşdıran  amerikalı alim Graham Fuller belə nəticəyə gəlmişdir: “Həqiqətən, İran azəriləri bəlkə də dünyada etnik kimliyi haqqında dəqiq təsəvvürü olmayan yeganə türklərdir” [54, s.108]. Bu fikirin reallığı əks etdirməsi bizcə o qədər də doğru deyil. Hələ keçən əsrin əvvəllərində modernləşmənin aparılmasına edilən cəhdlərin səbəblərindən biri də iranlılar arasında iranlı kimliyi ilə yanaşı öz etnik kimliyini də təqdim edən azərbaycanlıların olması faktıdır. “İranşəhr” dərgisində gedən maraqlı bir yazı bu fikrin nə qədər doğru olması haqqında təsəvvür yaradır. Yazının müəllifi hesab edirdi ki, İranın ən böyük problemi millətçilik və bölgəçilikdir: “Bu problem o qədər ciddidir ki, ölkə xaricində hər bir iranlıdan haralı olduğunu soruşanda doğulduğu yeri söyləyir. Biz məhəlli qrupları, məhəlli dilləri, məhəlli qiyafələri və həyat tərzini məhv etməliyik” [55, s.84].

İranlı kimliyi yalnız ortaq tarix, ortaq coğrafiya və ortaq dinlə deyil, eyni zamanda, yaxın keçmişin ortaq təcrübələri ilə də formalaşmışdır. Abrahamiyanın qeyd etdiyi kimi, İranda yaşayan xalqlar sadəcə şiəliklə deyil, eyni zamanda, keçən əsrdə qarşılaşdığı Qərb imperializminin təhdidi, Məşrutə inqilabı, Müsəddiqin rəhbərliyi ilə başlanmış milliyyətçi hərəkat, 1953-cü il dövlət çevrilişi, Pəhləvi dövrü və  islam inqilabı, İraqa qarşı müharibədə yaşanan hadisələr zamanı milli kimlik duyğusuyla bir-birinə bağlanmışlar [1, s.253]. Tarix fərqli etnik mənşədən olanları, kəndliləri və çoxu farsca bilməyən kimsələri tam mənada iranlı vətəndaşlara çevirdi [1, s.253]. Cənubi azərbaycanlıların daha inkişaf etmiş təbəqəsi olan ziyalıların mövqeyi bu fikri təsdiq edir. Onların düşüncəsinə görə, Azərbaycan xalqı öz ana dilinə (Azərbaycan türkcəsinə) olan sevgisi, öz ana dilində təhsil almaq istəyi ilə yanaşı fars dili və ədəbiyyatını da qəlbən sevir, milli birliyi fars dilində deyil, vətənpərvərlikdə, əziz İrana məhəbbət, İslam dininə və şiəliyə bağlılıqda görür” [56, s.209, 601]. İranlı kimlik bütün İran əhalisinin siyasi mənsubiyyətinin göstəricisi, türk isə türkdilli əhalinin ümumi etnonimini ifadə edirdi. Beləliklə, iranlılarda İran sivilizasiyasına mənsubluq və İslam şüuru onların iranlı milli kimliyini formalaşdırmışdı.

XX əsrin 20-ci illərindən hakimiyyətdə türklərin farslarla əvəz olunması, yeni rejimin etnik birliyin yaradılması istiqamətində yürütdüyü siyasət etnik şüurun formalaşmasını təmin etdi. İranda yaşayan azərbaycanlıların etnik kimliyinin müxtəlif vasitələrlə əridilməsi və aradan aparmaq siyasəti əks effekt verdi. Bu dövrdən sonra öz milli kimliyi və kimliyin ən mühüm tərəfi olan ana dili məsələsi daha çox milli məsələ kimi qoyulmağa başladı. İranda milli məsələnin körüklənməsinə hökumətin daxili siyasətinin təsiri bucağından yanaşsaq, süni şəkildə yaradılmış sosial, siyasi və iqtisadi problemlərin fonunda etnik şüurun inkişafı və Azərbaycan türklərinin özünüdərk, özünütəsdiq  prosesinin hansı tempdə inkişafının şahidi olarıq.

Pəhləvilərin hakimiyyəti dövründə fars dilinin yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, həddən artıq yüksəldilməsi bu dilə qarşı nifrətin artmasına səbəb oldu. İslam Pəhləvilər dövründə bütün xalqları təbii yolla birləşdirən bağ olsa da inqilabdan xeyli sonra bu bağların zəifliyi daha çox nəzərə çarpır. Bunu sübut edən fakt kimi inqilabdan dərhal sonra hələ İran-İraq müharibəsi zamanı şiəlikdən bir vasitə kimi istifadə olunmasını göstərmək mümkündür. Marat Grebennikovun fikirncə, hazırki rejimin İran milli kimliyi, şiəlik ideologiyasından,  tarixi  düşmənələrə (ərəblərə) qarşı mübarizənin vacibliyi təbliğatından ustalıqla manipulyasiya edə bilib.  Müharibə illərində ortaya çıxan vahid kimlik məsələsi Azərbaycan xalqının linqvistik hüquqlarını rahatlıqla yoluna qoymağa imkan verib [40]. Göründüyü kimi, müəllif haqlı olaraq İran teokratik rejiminin İran milli kimliyi və şiəlik ideologiyasından Azərbaycan türkcəsinin assimilyasiyasına istifadə etdiyinə diqqəti çəkir.

Eyni zamanda, İranda yaşayan xalqların milli məsələyə münasibətlərində də  onların şiə təriqətinə mənsub olmalarının müəyyən qədər təsiri haqqında rus müəllifi Olqa Jiqalinanın da fikirləri maraqlıdır: “Milli azlıqların şiə və yaxud sünni icmasına mənsubiyyətləri onların muxtariyyət, öz milli hüquqlarını yerinə yetirilməsi uğrunda mübarizəsinin xüsusiyyətini şərtləndirmiş oldu. Onlar tamamilə və bütünlüklə müsəlman nasionalizmi təsirinə düşür və buna görə də milli azlıqlar muxtariyyətçi hərəkatlarından kənarda qalırdılar [57, s.342]. Lakin müəllifin bu fikirlərini İranda yaşayan xalqalrın hamısına aid etmək doğru olmazdı. Qeyd edilən təsir İİR coğrafiyasındakı milli və etnik azqlıların müəyyən hissəsini əhatə edə bilmişdi, çünki İran tarixi cənubi azərbaycanlıların vaxtaşırı ciddi milli hüquqlar uğrunda mübarizə apardıqlarının şahidi oluruq.  Azadlıq hərəkatlarının uğursuzlulqa nəticələnməsində yuxarıda adları sadalanan müəlliflərin qeyd etdiyi səbəblərlə yanaşı, digər daxili amillər , bundan əlavə, böyük dövlətlərin çoxşaxəli maraqları, ikili siyasəti və s. bu kimi məsələlər rol oynamışdı.

İran İslam inqilabından sonra, 1979-cu ildən şiə məzhəbinin iranlılığın bir hissəsi kimi təbliğ edilməsi xüsusi bir plan kimi dövlət rəsmiləri və ali nümayəndələri tərəfindən geniş tətbiq olunmağa başlanmışdı [35, s.58]. Etnik millətçiliyin güclənməsini əngəlləyən “islami milliyyətçilik” islam-şiə  hökumətinin yarandığı dövrdən bu günə qədər də yürütdüyü ən mühüm dövlətçilik siyasətidir. Milli ayrı-seçkilik siyasətinin inqilabdan sonra da davam etdirilməsi belə qənaətə gəlməyə əsas verir ki, islam inqilabının əzilən xalqların hüquqları ilə bağlı verdiyi vədlər inqilabın qələbəsindən ötrü  həmin xalqlardan istifadə üçün edilmiş siyasi gedişdən başqa bir şey deyildi.  Əsasını farsçılıq ideologiyası təşkil edən vahid millət və Vahid dövlət siyasəti iflasa uğradıqdan sonra bu siyasətin  islam ideologiyası adı altında aparılması qərarı əslində farsçılıq ənənələri əsasında bir sistemin qorunub saxlanmasının mümkünsüzlüyü deməkdir . Çünki farsçılıq yalnız 20-ci əsrin əvvəllərində  birliyi təmin edən amil kimi qəbul edilirdisə, islam uzun əsrlərdən bəri İranda yaşayan xalqların birliyini möhkəmləndirən bir amil kimi mühüm rol oynamışdı. İslamın belə eybəcər şəkildə təbliği bu dinin gözdən salınmasına və sonda demək olar ki, nüfuzdan düşməsinə səbəb oldu. Artıq milli birliyi möhkəmləndirən bağlar- fars dili və islam ideologiyası  öz təsirini itirib. Dünyada və regionda baş verən hadisələrdə, qloballaşma prosesinin təsiri altında tədricən sərtləşən totalitar bir dövlətdə artıq siyasi cəhətdən daha çox maariflənmiş və milli şüuru dərinləşmiş azərbaycanlılar öz Azərbaycan-türk kimliyinin siyasiləşməsinə nail olmaqdadır.   

İranda və Cənubi Azərbaycanda olan çox saylı müşahidələrin (sosial şəbəkələrdə, İrandan gələn milli azlıqların nümayəndələri ilə olan söhbətlərə, İranda olarkən müşahidə etdiyimiz əhval-ruhiyyə, gənc nəsl arasında poluyar olan mövzulara və kütləvi informasiya vasitələrində dərc edilən materiallara əsasən) nəticəsi olaraq demək mümkündür ki, xalq arasında iranlı kimliyindən sonra etnik kimlik daha öndə tutulur. Hətta İrandakı Azərbaycan türklərinin özlərini iranlı saymasına baxmayaraq, digər xalqlardan, o cümlədən də Şimali Azərbaycandakı türklərdən daha güclü millətçilik (etnikçilik) hissləri ilə seçilirlər [58]. Əgər keçən əsrin ortaları və sonunda  iranlı kimliyindən sonra müsəlman kimliyi də əhəmiyyətli yer tuturdusa, XXI  əsrdə dini kimlik demək olar ki, arxaya keçmiş, milli və etnik kimlik daha öndə dayanır. Azərbaycanlı siyasi kimliyinin formalaşması baş verir. Azərbaycan türklərinin əsasən tələbələr və ziyalılar təbəqəsi azərbaycanlı-türk kimliyini ön planda tutmaqla yanaşı iranlı mənsubiyyəti də əsas dövlət kimliyi kimi qəbul edirlər. Onlar iranlı və azərbaycanlı kimliyinin bir-birinə zidd olmadığını düşünürlər. Etnik kimliyin dini kimliyi sıxışdırmasının əsas səbəblərindən biri də islamın ifrat dərəcədə təbliği və islam ideologiyasının özünü doğrulda bilməməsidir. Bu məsələylə bağlı “The Economist” dərgisində gedən materialı diqqəti cəlb edir: “İran bir islam dövləti olmasına, dinin və dini simvolların təsirində qalmasına rəğmən, getdikcə ruhaniliər sinifinə qarşı olan bir ölkədir. İran bu anlamda dinin xalqa qəbul etdirildiyi və ruhanilər sinifinə qarşı şübhələrin bəsləndiyi katolik ölkələrə bənzəyir. İranlılar başlarındakı mollalarla zarafat etməyə, onlarla bağlı məzəli əhvalatlar düzəltməyə meyl göstərirlər; onların artıq “yataq otaqlarından çıxmaq istədikləri” danılmazdır. İranlılar ən çox da siyasi molla qrupundan xoşlanmırlar” [1, s.244].İslam inqilabı və onun nəticələri azərbaycanlıların və digər etniklərin öz kimliyini dərk etməsinə şərait yaratdı.İnqilabdan sonra azərbaycanlıların türk kimliyi uğrunda mübarizə aparmasına baxmayaraq, eyni zamanda azərbaycanlı kimliyi, Azrbaycan xalqı və Azərbaycan dili anlayışından istifadə etməsi zahirən bu sahədə qeyri-müəyyənlikdən xəbər versə də, əslində azərbaycanlıların real etnik strukturunun coğrafi xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Bu məsələni Azərbaycan Respublikasının yaranmasından sonra onların özlərini siyasi-mədəni müstəvidə konkret ad, eyni zamanda etnik coğrafi məkanı əhatə edən vahidlik anlamında təqdim etməsi kimi də qiymətləndirmək olar. Qeyd edək ki, İslam inqilabdan sonra türk ictimai şüurunda azərbaycanlı kimliyini təmərküzləşdirməyə cəhd edilsə də nəticə olaraq İranda cənubi azərbaycanlılarda etnik kimlik kimi türklük, Azərbaycan Respublikasında isə azərbaycanlı-vətəndaşlıq  kimliyi formalaşdı [8, s.220]. H.Raşidi də Azərbaycan türk kimliyinin tərfdarı kimi çıxış edir: “Bu gün İran ölkəsinin siyasi sınırları içində birləşən və türk dilinin Azərbaycan ləhcəsində danışanların ərazi məhdudəsi tarixi Azərbaycan məhdudəsindən fərqli deyildir: tarixi Azərbaycanın sərhədləri 352 hicri qəməri və ya başqa sözlə 1084 il bundan öncə dəri dilində yazılmış “Bələmi” tarixində güneydən- Həmədandan başlayıb, şimalda bugünkü Azərbaycan Respublikasının şimal şərqində yerləşən Dağıstan Muxtar Respublikasının Dərbənd şəhərinə qədər uzanırdısa, bu gün də bu ərazi məhdudəsində türk dilli və Azərbaycan hoviyyətli insanlar yaşamaqdadırlar [34]. Müəllif göstərir ki, siyasi sərhədlər dəyişsə də etnik və mədəni sərhədlər dəyişməmişdir.

Beləliklə, İslam inqilabına qədər şiəlik və fars dili  milli kimliyin formalaşması və tanıtdırılmasında bəzi hallarda əsas vasitə olsa da, 1979-cu ildən sonra bu iki amilin  ifrat dərəcədə təbliği və eybəcərləşdirilməsi Azərbaycan türklərinin milli şüurunun oyanmasına,  Azərbaycan-türk milli kimliyinin qabardılması və güclənməsinə gətirib çıxaran əsas səbəblər kimi özünü göstərdi. Şiəlikdən panirançı siyasi xəttin reallaşdırlması üçün vasitə kimi istifadə olunması qeyri-fars xalqlarının, o cümlədən azərbaycanlıların dini kimlikdən tədricən imtinasına və sosial, siyasi, iqtisadi istəklərinin ideoloji ifadəsi olaraq azərbaycnalı-türk kimliyinin ön ölana çıxarılmasına rəvac verdi. Gənclər və bəzi ziyalılar arasında isə tədricən zəif də olsa iranlı kimliyindən də imtina tendensiyası müşahidə olunmaqdadır. Bu tendensiya xüsusən mühacir güneyli Azərbaycan türkləri müəyyən bir qismi arasında özünü daha qabarıq göstərir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1. Abrahamian E. Modern İran Tarihi.– İstanbul: Türkiye İş bankası Kültür Yayınları, 2014.- 285s.

2. Milani Abbas. Neqahi be şah.- Persian cirkle Stanford University, 2013. - 590 səh.

3. Бабаев Э.Ч. Южный Азербайджан в Иранской революции 1978-1979 гг // Cənubi Azərbaycan tarixi məsələləri (məqalələr toplusu). − Bakı: Elm, 1989. − s. 98-142

4. Nəsibli N. İslam Cümhuriyyəti dövləti və Azərbaycan Türklüyü // http://gunaz.tv/?id=4&vmode=1&sID=2871&lang=1

5. Ruzname-e “Keyhan”

7.MorşidzadeƏ.Roşənfekran azəri və hoviyyət-e melli və ğomi. Tehran,1380, nəşre mərkəz, 393s.

8. Şafer B. Mərzha və bəradəri-e İran və çaleş-e hoviyyət-e azərbaycani.1385, nəşr-e Ulus, 255 s.

9. Трубетцкой В.В. Особенности национальной ситуации в Исламской Республике Иран. НациональныйвопросвстранахВостока. −Москва: 1982. − с.255-268

10. Tağıyeva Ş.Ə. 1978-1979-cu illər İran inqilabından sonra Cənubi Azərbaycanda milli hüquqlar uğrunda mübarizə // Cənubi Azərbaycan tarixi məsələləri (məqalələr toplusu). − Bakı: Elm, 1989. − s. 143-174

11. “Yоldaş” dərgisi. – 1979-1981

12. “Varlıq” dərgisi. − 1979-2005

13.  RiauxG. Strategic and tactical uses of ethnicity. Insights from the Azerbaijan question in Iran. IRSEM.Institut de Reshechestrategiquede  IEcoleMilitaire Papers, 2012, №5, 54 p.

14. Cavadbəyli R. İRAN’DA SİYASİ TÜRKLÜĞÜN YENİDEN DOĞUŞU (KISACASI MİLLÎ HAREKET DÜNDEN BU GÜNE HER YÖNÜYLE http://www.gamoh.biz/)

15. ADP müvəqqəti şurasının qətnaməsi // ”Yoldaş” dərgisi, 1979, №2. − s.3-4

16. Mustafayev V. K. Cənubi azərbaycanlıların milli hərəkatı // “Bakı-Təbriz” dərgisi, №9, 2007. − s.21-29

17. Tağıyeva Ş.Ə. İran İnqilabının lideri - Şəriətmədari // “Azadlıq” qəzeti, 21-27 noyabr 1997

18. www.shahrvand.com/archives/35944yusefəzizibənitorof

19. Kedi N.Nətayec-e enğelabİran. 1383

20. Moctəbi Məğsudi, Təhəvvolate ğomi dər İran; eləl və zəmineha, Tehran, moəsese ye motaleate milli,  s.337-338. üm 512 səh, 1380

21. İran İslam Cümhuriyyətinin əsas qanunu. − Bakı: “Qızıl Şərq”, 1993. − 96 s. 22. http://migration.gov.az/images/pdf/22c74086f1453974981f0cb446403cf4.pdf; http://e-qanun.az/files/framework/data/0/f_997.htm

23.http://www.jlc.gov.az/Law/Umumdunya_IH_Beyannamesi.pdf

24. http://www.un.org/ru/documents/charter/ Устав Организации Объединенных Наций и статут Международного суда. Департамент Общественной Информации. Нью-Йорк, Организация Объеди­нен­ных Наций, 1993, 96 с.

25.http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/colonial.shtml

26.http://www.osce.org/ru/mc/39505

27.http://www.clb.az/files/mv/4.pdfAzərbaycandilimillivarlığımızınaynasıdır ("21 fevral – Anadiligünü”nəhəsrolunmuşmetodikvəsait).Bakı, 2010, 26 s.

28. 176.http://archive.today/6Tn9#selection-192.1-200.0

29. Yenisey G. İrandaetnosiyasihərəkatlar (1922-2004). − Bakı: Qanun, 2009.− 248 s.

30. Tağıyeva Ş., Rəhimli Ə. (Bije), Bayramzadə S. Güney Azərbaycan (məlumat kitabı). − Bakı: Orxan, 2000. − 514 s.

31. ”Turan” informasiyaagentliyi. − 1995-2000

32. www.nationalsecurity.ru/maps/iranpopulation

33. Məhəmmədi M. Güney Azərbaycan məsələləri. – Bakı: ”Bakı Çap Evi”, 2012. – 224 s.

34. [http://yurddash.arzublog.com/post/69112].

35. Turan D. Mezhepleşmiş milliyetçilik: Şiilik və farslılık ile özdeşleşen iranlılık. // Güney Azərbaycan sosyal, kültürel və siyasal araştırmaları dosyası 5,5 makaleler toplusu.- Ankara:Tanıtım, yaz 2005. -  s.53-60

36. Nəsibzadə N. Bölünmüş Azərbaycan, Bütöv Azərbaycan. − Bakı: “Ay-Ulduz”, 1997. − 245 s.

37. Dostəliyev S. İran İslam Respublikası. Məlumat kitabı. – Bakı: “Bakı çap evi”, 2010. – 202 səh.

38. Coziyyat-e nəhve-ye tədris-e ədəbiyyat-e qovmiyyətha dər mədares (http://www.tasnimnews.com /Home/Single/167876

39. Sərpərəst-e vezarət-e amuzeş və pərvəreş: Tədris-e zəban-e qoumiyyətha dər mədares dər oləviyyət-e mən əst. http//www.dw.de

40. Grebennikov M. “The Puzzle of a Loyal Minority: Why Do Azeris Support the Iranian State?” https://www.cpsa-acsp.ca/papers-2010/Grebennikov.pdf

41. Bosnalı S. İran AzerbaycanTürkcesi. − İstanbul: “KitapMatbaası”, 2007. − 227 s.

42. Kafkasyalı A. İran Türkləri. − İstanbul: Bilgeoğuz, 2010. − 972 s.

43. О.Е.Казьмина, П.И.Пучков. Основы этнодемографии, Москва «Наука» 1994, 253 стр.

44. Əliyev Z. Dünya diasporaları. – Bakı: Qismət, 2005. – 349 səh.

45. Səfərli Ə. Bölünmüş Azərbaycan. Böyük elçinin düşüncələri. – Bakı: Ozan, 2010. – 256səh.

46. http://www.azoh.blogsky.com/?PostID=768

47. Ruznam-e “Rəsalət”, 05.04.1993

48. Brenda Ş. The formation of Azerbaijan identity in İran.Nationalities Papers.Vol.28.№3, 2000. - s.449-477

49. Mustafayev V.K. Cənubi azərbaycanlıların milli hərəkatı (Tələbə hərəkatı) // “Bakı-Təbriz” dərgisi, №8, 2007. − s. 27-36

50. Roux J.P. Türklerin tarihi, Pasifikten Akdenize 2000 yıl (çevirenler: Aykut Kazancıgil, Lale Arslan Ozcan). −İstanbul: Kabal yay.., 2007. − 545s.

51. Uzun Ə. Güney Azərbaycanın çağdaş siyasi durumu. // Güney Azərbaycan: Tari xi, siyasi və kulturoloji müstəvidə (məqalələr toplusu). – Bakı: Azərnəşr, 2010. -  s.30-35

52. Rəsuloğlu B. “Güney Azərbaycanı kürdləşdirmə siyasəti // Güney Azərbaycan: Tarixi, siyasi və kulturoloji müstəvidə (məqalələr toplusu), Bakı-Azərnəşr-2010, s.57-66

53.  Resulzade M. E. İran türkleri (Türk Yurdu və Sebilürreşaddakı yazılar), hazırlayanlar Yavuz Akpınar, İrfan Murat Yıldırım, Selahattin Çağın. - İstanbul: Türk Dünyası Araşdırmaları Vakfı, 1993.

54. Nəsibli N. Güneyli-Qüzeyli məsələlərimiz. – Bakı: Aypara 3, 2013. – 262 s.

55. Mustafayev V.K. Cənubi Azərbaycan Milli Şüuru (XX əsrin l yarısı). − Bakı: “Əbilov, Zeynalov və oğulları”, 1998. − 157 s.

56. Heyət C. Dilimiz, ədəbiyyatımız və kimliyimiz uğrunda. − Bakı: Elm və təhsil, 2011. − 704 s.  

57.  Иранская революция, 1978-1979. Причины и уроки. – Москва, 1989. – стр. 56-61, 210-212, 267-274

58. Gün.Az-ın Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun böyük elmi işçisi Lana Ravandi-Fadai ilə müsahibəsi:http://newsaze.com/yazi_yazdir.php?id=98448&f=b3ecbd88df4a4e7e5b20541bf20a9fb0