دیالوگ

Rafiq Shamiموصاحیبه‌نی آپاران: مئحمئت سالیم؛ چئویرن: سوسن نواده رضی؛ ائدیت: آیاز ساریخان

آنلام.بیز: سانکی سورگون یاشامی اورتادوغونون آلین‌یازیسی‌دیر. سوریه کؤکنلی آلمان یازار، رافیق شامی (Rafik Schami) 1946-دا شام‌دا دوغولدو.1970 ایلینده باسقی‌لاردان دولایی اؤلکه‌سینی ترک ائدیب آلمانا سیغینماغا مجبور قالان شامی، قیسا بیر مدت ایچینده آلمانجا أثرلر یاراتماغا باشلادی. 

بو گون آلمانیانین اؤنملی یازارلاریندان ساییلان شامی‌نین کیتاب‌لاری تخمینن اوتوز دیله چئوریلمیشدیر. کیتاب‌لاری تورکجه‌یه ده چئوریلن شامی-نین أن سئویلن کیتاب ” بیر اووج اولدوز” آدلی گنج‌لیک رومانی “ائوره‌نسل باسیم یایین” طرفیندن یئنیجه یایین‌لاندی. بشار أسدین سوریا‌نی خارابالیغا چئویردییی زاماندا شامی ایله موصاحیبه آپارمیشیق. و ألبته یازار هله قبول ائتمیر و یا بونا اینانا بیلمیر کی، سوریادا تاریخین أن دهشتلی فیرقه ساواش‌لاری‌نین بیری جریان ائتمکده‌دیر. بئله اولمایا بیلردی، آمما بشار اسدین بعث دیکتاتورلوغونو قانلی بیچیمده سوردورمه ایستنجی‌نین آردینجا باشقا سئچیم ایمکانی قالمادی. خالق سیلاحا ساریندی.  

“بیر اووج اولدوز” آدلی کیتابینیزدا چوجوقلوغونوزا و گنجلیینیزه عاید بیر چوخ بنزه‌رلیک‌لر گؤرونور: دووار قزئتی، ماناستیر اوخولو، و س… کیتاب بیر اوتوبیوگرافی رومانی‌دیرمی؟

بیره‌ـ‌بیر توتوشدورولدوغوندا، یوخ. رومانداکی گنج قهرمان کیمی هئچ واخت ائله هیجانلی، ماجرالی بیر یاشامیم اولمادی، اونون کیمی ده یوخسول دئییلدیم. هئچ‌واخت بیر گونده‌لیک توتمادیم… و سایره. بوتون بونلارا باخمایاراق، بیر اوتوبیوگرافی رومانی‌دیر، و اونون یاشادیغی بیر چوخ شئیی من ده یاشادیم. هر رومان قهرمانی‌نین، یازاردان بیر پارچا داشیدیغینی دوشونورم. یازار، یازما سوره‌جینده پاتلاییر و قهرمان‌لاری‌نین آراسیندا بؤلوندویو مین‌بیر پارچایا آیریلیر. دونیادا هئچ بیر یازار اؤزوندن خاریج یازماز. تاریخی و فانتاستیک رومان‌لار یازدیغیندا بیله، بو کئچرلی‌دیر. آما بیر قهرمانی یازارلا عینی‌لشدیرمک دوغرو دئییل.

 

روماندا قهرمان قدیم بیر گله‌نک‌لی شام‌ین کوچه‌لرینده دولاشیر، اینسان‌لار کوچه‌لرده صؤحبت ائدیرلر… آلمانیایا گلدیکدن سونرا بیر دفعه “منیم حسرتیم کوچه‌لرده‌دیر” دئدینیز. سیزین اوچون کوچه‌لر ندن بو قده‌ر اؤنملی‌دیر؟

 

چونکو منیم اوشاق‌لیغیم بوتون کوچه‌لرده کئچدی. هر گون ائودن چوخ کوچه‌لرده‌ ایدیم. اون‌ـ‌اون‌بیر یاشیندا ایکن بیریکدیردیییم پول ایله بیر بیسیکلئت [دوچرخه] آلدیم و هرگون بو بیسیکلئت‌له کوچه‌لرده دولاندیم. دایانیردیم و اوینایان اوشاق‌لارین اویونونا باخیر، گؤزل قیزلارا گولومسه‌ییر، کوچه‌لرین قوخوسونو ایچیمه چکیر، گورولتوسونا قولاق یاتیردیر و سرخوش اولموش کیمی ائوه دؤنوردوم. او زامان‌لار شهرین بوتون قوخولاری، سس- کویو، گونون و فصلین د‌ییشمه‌لری باره‌ده، أن اینجه آیرینتی‌لارینا کیمی، نه‌سه یازا بیلیردیم. بونا گؤره ده شام اوزه‌رینه گؤزل یازا بیلیرم.

 

کیتاب بیر چوخ قورخونج ماجرالاردان سؤز آچیر. (ایشکنجه، اؤیره‌تمه‌نین یوخ اولماسی، . سایره کیمی) آما بوتون بونلارا رغمن گئنللیک‌له کیتابدا بول- بول اینسانی گولدورن بیر چوخ اولای بولونان یاشاماق سئوینجی حاکیم‌دیر. قهرمان دا، بیر چوخ دوستلوق ــ مثلن شالیم عمی ایله ــ ایلیشکیسی یاشاییر. بو یاشاماق سئوینجی ندن گلیر؟

 

بو یاشاماق سوینجی، خالقین قهرمانجا، آمما گؤرونمه‌ین دیره‌نیشی اؤز اینسانلیغینی قورتارماسی اوچون‌دور. رومانین کئچدییی دؤنم 61-1958 ایل‌لری آراسی‌دیر. سوریه، [جمال عبدالناصر زامانی] مصر ایله بیرلشمه‌سینه قده‌ر اوزون بیر دئموکراتیک دؤنم یاشادی. سونرا بو بیرلیک، ایقتیدارا بیر دیکتاتورلوق گتیردی و بوتون پارتیا‌لار یاساقلاندی و گیزلی سئرویس آژان‌لاری اینسان‌لاری ایشکنجه ائتمه‌یه و اؤلدورمه‌یه باشلادیلار. روماندا، بوتون بونلار موباحیثه مؤوضوعسونا چئوریلمه‌‌سه‌یدی دوغرو اولمازدی. آمما سونوجدا بو بیر رومان‌دیر و سیاسی بیر کیتاب دئییل‌دیر. اؤیکونون هیجانینی قورومالیسینیز. یوخسا کیتاب داریخدیریجی بیر چالخالانمایا، یا دا أخلاقی بیر موعظه‌یه دؤنوشردی.

 

رومانین قهرمانی کیمی سیز ده ضربه‌لر و باسقی‌لارلا بؤیودونوز. بونون اوشاقلیغینیزین بیر پارچاسینی چالدیغینی سؤیله‌یه بیلرسینیزمی؟

 

ألبتته کی. اؤلومجول خسته اولان أن سئودییم  عم‌اوغلومو زیارت ائدرکن گنج اولاراق کودتاچی عسکرلر طرفیندن توتوقلاندیغیمی حیاتیم بویونجا هئچ اونوتمایاجاغام. صؤحبت ائتمک اوچون هامیمیز اونونلا گؤروشدوک. عم‌اوغلوم بیر آخشام بیر آز داها قالمامی و اونونلا کارت اویناماغیمی ایسته‌دی. ایییرمی اوچ، ایییرمی دؤرد یاش‌لاریندا ایدی. ائوه دؤنرکن کیچیک بیر کوچه‌ده عسکرلر منی توتوقلاییب زورلا عسکری جیپه میندیرمک ایسته‌دیلر. منی اؤلدوره بیلردیلر، چونکو بو چئوریلیش [کودتا] گئجه باشاریسیزلیق‌لا سونوجلاندی. جسارتلی بیر قونشو پیژاما ایله آشاغییا گلدی و منی تانیدیغینی و بوتون سوروملولوغو عؤهده‌سینه آلدیغینی دئیه‌رک عسکرلره یالواردی. بئله‌جه منی سربست بوراخدیلار و منی سؤزده تانییان آدام منه ” تئز اول آنانا گئت جاوان” دئدی. ائوه یئتیشه‌نه کیمی قاچدیم.

 

رومان، شام‌دا بیر چوخ چئشیدلی دین‌لرده و میللت‌لرده اینسان‌لارین نئجه باریش ایچینده بیر آرادا یاشادیغینی آنلادیر. آمما اورتادوغوداکی دوروما باخدیغیمیزدا چؤزولمه‌ین بیر چوخ سورون گؤروروک. سیزه گؤره بو سورن‌لارین قایناغی نه‌دیر؟

 

ألبتته کی فلسطین سورونو عرب‌لر و یهودی‌لر آراسینداکی بیر سورون. بو سورون تکرار- تکرار اردن‌ـ‌دا (سئنتیابر 1971)، لبنان‌ـ‌دا ایچ ساواشا و عرب اؤلکه‌لری ایله ایسرائیل آراسیندا باشقا ساواش‌لارا سبب اولور.

 

فلسطین سورونونون یاشامینیزی یؤنلندیردییینی دئدینیز. بو قونودا نه دوشونورسونوز؟

 

من هله اوشاق اولارکن بو چؤزولمه‌ین مسئله ‌ایله بؤیودوم. توپلوموموز عسکری‌لشدیریلدی. عرب اؤلکه‌لری‌نین ائگئمن‌لری میلیارلاری ساواش اوچون خرج‌له‌دیلر. بیزده علم‌ده، طیب‌ده بؤیوک گلیشمه‌لر یوخ‌دور. بوندان باشقا، ایجتیماعی قورولوش آخساق‌دیر، دئموکراتیا و اؤزگورلوک‌لرده أکسیک‌لیک وار‌دیر. سوریه‌ده اینسان‌لار أللی ایلدن چوخ‌دور دیکتاتورلوق و  عدالتسیز قانون‌لار آلتیندا یاشاییرلار. بو ایسه، ساواش قوشول‌لاری آنلامینا گلیر. یعنی دؤولت چوخ راحات‌لیق‌لا فلسطینه اؤزگورلوک آدینا رقیب‌لرینی یوخ ائده بیلیر. حتتا سوریه گیزلی تشکیلاتیندا “فلسطین بؤلومو” آدیندا بیر بؤلوم وار. بو بؤلوم أن آجیماسیزی‌دیر.

 

“ماناستیر [صومعه] اوخولو”ندا رومان قهرمانی‌نین آنا دیلی اولان عربجه‌نی دانیشماسی یاساق‌دیر و دانیشان جزالاندیریلیر. سیز اؤزونوز ده بونو گنجلییینیزده شخصن یاشادینیز. تورکیه‌ده اوخول‌لاردا کورد اوشاق‌لارین کوردجه دانیشمالاری یاساق. اؤز آنا دیلینده دانیشماق نئجه بیر تاثیر بوراخیر؟

 

نه آرامی‌نین نه کوردجه‌نین نه ده باشقا بؤلگه‌سل دیل‌لرین تشویق ائدیلمه‌مه‌سی و دستک‌لنمه‌مه‌سی تورک‌لر و عرب‌لر آچی‌سیندان قورخونج بیر ایتکی‌دیر. بونلارلا تورکیه و عرب اؤلکه‌لری داها چوخ رنگلی و داها چوخ جانلی اولور. باشقا بیر اینسان یاشادیغی اؤلکه‌ده باشقا بیر دیلی دانیشماسی، اینسانی گووه‌نسیز ائده‌ر. بو ایسه اؤز- اؤزونو آشاغی‌لامانین بیر ایشارتی‌دیر. اؤز اؤلکه اینسان‌لاریما هر زامان بونو دئییرم: 7، 8، 9، یا دا 10 یوزایل‌لرده خلیفه‌لر بوگونکو حاکیم‌لردن داها قاباقجیل و بیلینج‌لی [مترقی و آگاه] ایدیلر. خلیفه‌لر بوتون خالق‌لارا ایسته‌دیک‌لری دیلده دانیشمالارینا ایجازه وئریردیلر. خریستیان‌لار، یهودی‌لر، پئر‌س‌لر و س. بونلار أن یوکسک مؤوقع‌لره گله بیلیردیلر. بو گون بوتون عرب اؤلکه‌لرینده (لبنان‌دان باشقا) بیر خریستیانین یا بیر یهودی‌نین، کوردون… باش‌باخان اولماسی دوشونولمز. ندن گئرچکدن اولماسین.

ماناستیردا اؤزومو خسته حیس ائدیردیم. چونکو ماهنی اوخوماغی سئویردیم و گیزلیجه عربجه ماهنی سؤیله‌ییردیم. أن سئودیییم شئی عربجه‌نین باشقا لهجه‌سینده گولمه‌جه‌لر آنلادا بیلمک ایدی. و بو یاساق ایدی. بوندان دولایی اوچ ایلدن سونرا ماناستیر اوخولونو آغیر خسته اولاراق ترک ائتدیم. آتام منی چوخ یاخشی بیر خسته‌خانایا گؤتورمه‌سه‌یدی اؤلموش اولاجاقدیم.

 

سیز سوریه ده بؤیودونوز و 1970 ایلینده  آلمانیایا سیغیندینیز. سکگیز ایل سونرا ایلک کیتابینیز یایینلاندی. سیز بونو آلمانجا یازدینیز. ندن؟ یابانجی بیر دیلده یازماق چتین دئییلدی‌می؟

 

اوولجه بونون اؤنجه‌سینی آنلاتمالییام. سوریه‌ده قیسا اؤیکولریم بوراخیلدی. آمما اؤلکه دیشیندا خلیل جبران و باشقا تانینمیش سورگون یازارلار کیمی عربجه کیتاب یایینلانا بیله‌جه‌یینه ایناندیم. آمما ألبتته کی، بو بیر خیال ایدی. چونکو جبران-دان بری دوروم دراماتیک اولاراق چوخ کؤتولشمیشدی. عرب یایین‌ائولری ایلکه‌سل (پرینسیپ) اولاراق بوتون سورگون یازارلارین کیتاب‌لارینی یایینلاماغی رد ائدیردیلر، چونکو حؤکومت‌لرله پیس اولماغی و قارشی‌دورماغی ایسته‌میردیلر. بیر نئچه ایل و یوزلرجه سیناقدان سونرا یازدیقلاریما عربجه یایین‌ائوی تاپماغا چالیشدیقدان سونرا نه‌دن آلمانجا یازمیرام دئیه بیر سورغو ایله ایلک دفعه اؤزومدن سورماغا باشلادیم. بورادا گونلوک دیلیم آلمانجادیر، و ساده‌جه آلمان‌لارلا دئییل، دونیانین بوتون اؤلکه‌لرینده آلمانیا‌دا یاشایان بوتون اینسان‌لارلا آلمانجا دانیشیرام. او زامان‌لار آلمانجام یاخشی ایدی آمما أدبیات دیلینی اؤیره‌نمه‌م گره‌کدییی‌نین فرقینه واردیم. بئله‌جه ایکی ایل بویونجا آلمان دیلی‌نین کلاسیک‌لریندن آلمان أدبیاتی‌نین نئجه ایشله‌دییینی اؤیره‌نمک اوچون رومان‌لاری، شعرلری اؤز- اؤزومه یازدیم. نه‌دن توماس مان صفت‌لره احتیاج دویمادان جومله قورور. (صفت‌لر عربجه‌ده چوخ سئویلیر و شیفاهی آنلاتی‌نین [روایتین] اوزون گله‌نه‌یی ‌ایله باغلانتیسی وار. صفت، آنلاتیمچی‌نین [راوی‌نین] و دینله‌ییجی‌نین حافیظه‌سینی یئنیلمک اوچون گره‌ک‌لی‌دیر.)

بوندان سونرا عربجه اولاراق داها یاخشی ایفاده ائده بیلمه‌دیکلریمی آلمانجا اولاراق نه  سؤیله‌مک ایسته‌دیییمی ایفاده ائتمک دورومونا گلدیم.

ألبتته کی، بیر یابانجی دیلده یازماق چتین‌دیر. داها دا چتینی نه سؤمورگه‌چی اولاراق اوزون بیر گله‌نه‌یی (فرانسا و اینگیلتئره)، نه ده فرقلی کولتورلرین (آمئریکا) بیر آرادا یاشادیغی بیر اؤلکه اولماسی. آلمانیا یازارلاری و آیدین‌لاری‌نین نظرینجه، بیر تورکون، بیر سوریه‌لی‌نین یا دا بیر ایسپانیولون آلمان دیلینی اؤزلریندن داها یاخشی ایشله‌ده‌بیله‌جک‌لری قونوسوندا بؤیوک چتین‌لیک‌لر وار.

 

اوزون ایل‌لردیر آلمانیا‌دا یاشاییرسینیز آمما چوغونلوق‌لا اؤلکه‌نیز اوزه‌رینه یازیرسینیز. اؤلکه‌نیز حاققینداکی بو جانلی‌لیغی نئجه قورویورسونوز؟

 

بو گونه کیمی اؤیکو‌لریمین یوزده دوخسانینی شام اوزه‌رینه یازدیم. یعنی من شام‌لی یازارام (کاتب شامی) و بو بئله قالاجاق. بو جانلی‌لیغی نئجه یاخالادیغیما گلینجه؟ بونون اوچون اوچ اؤنملی فاکتور وار. بیرینجیسی، عرب دیلینده شام‌دا نه اولوب بیتدییی اوزه‌رینه چوخ بؤیوک بیر کیتابخانام وار: شهرین کوچه‌لرینی گؤسترن خریطه‌لر و بونلارا عاید د‌ییشیک‌لیک‌لر، 19-جو یوز ایللییه عاید تؤره‌لر، دئییم‌لر، ناغیل‌لار، تاریخ، گونلوک‌لر، یئمک تعریف‌لری، دویون و جنازه عادت‌لری، دیگر کیتاب‌لار… بوتون بونلار شام اوزه‌رینه. عایله‌م شام اوزه‌رینه هر هانسی بیر شئی آختاردیق‌لاریندا بعضن مندن سوروشورلار. ایکینجیسی، ایییرمی ایلدن بری هرگون شام‌داکی آرخاداش‌لاریم‌لا و قوهوم‌لاریم‌لا دوزه‌نلی اولاراق تئلئفونلاشیرام. منه یالنیزجا غریب حادیثه‌لری آنلادیرلار، چونکو ذؤوق آلاراق دینله‌دیییمی بیلیرلر. آیریجا منیم أن یاخشی قایناق‌لاریم اوبیری‌لرین دیلی‌دیر. اوچونجوسو ایسه، بو گون آرتیق اینتئرنئت اوزه‌ریندن هر شئیی چوخ یاخشی بیر شکیلده آراشدیرا بیلیرسن.

 

 

عرب اؤلکه‌لرینده کیتاب‌لارینیز  گئنللیک‌له یاساق اولوب یا دا سانسوردان کئچیر. بو سیزده نئجه بیر حیسس اویادیر؟

 

کیتاب‌لاریم اوچ ایلدن بری بیروت‌دا سانسورسوز یایینلانیر. صدام حسین‌دن قاچان بیر عراقلی‌نین گلیب کیتاب‌لاریمی سئوه‌رک و سانسورسوز یایینلایاجاغینی دئیه‌نه قده‌ر اوتوز ایل گؤزله‌مک مجبوریتینده قالدیم. بو ایسه عرب اؤلکه‌لرینده دئموکراتیانین دورومو حاققیندا هر شئیی آچیقلاییر.

 Anlam.Biz