دیالوگ

soljinitsıinآلمان آیدین‌لاری اوچون نظرده توتولان (Cicero‌) درگیسی‌نین خاهیشی ایله گؤرکملی روس یازیچی‌سی، نوبئل اؤدولو لائوریاتی آلئکساندر سولژئنیتسین، اوتریش‌لی گنج یازار دانیئل کئلمان-ین سؤال‌لارینی یازیلی یانی‌تلاماغا راضی اولموشدور. بو سؤیله‌شی 2006-جی ایلین پاییزییندا «Cicero» درگی‌سینده، سونرا فرانسیز دیلینه چئوریله‌رک «فیگارو» قزئتینده و داها سونرا «نیویورک تایمز»دا درج اولونموشدور. اؤتن ایلین سون‌لاریندا ایسه، داهی یازیچی‌نین 90 ایل‌لیک ایل‌دؤنومو عرفه‌سینده او، موسکو-دا روس دیلینده ده ایشیق اوزو گؤرموشدو.  بونون اوچون یازی زامان باخیمیندان او قده‌ر ده یئنی دئییل، مضمون باخیمندان اوندا یئنیلیک دالغالانیر.

 

 

 

- سیز هله ایلک اثرلرینیزدن باشلایاراق دایم بئله بیر فیکری وورغولامیسینیز کی، «قولاق» (سیاسی محبوس‌لار اوچون جدی رئژیم‌لی دوشرگه – ترج.) حیاتینی کئچمه‌سه‌یدینیز سونراکی طالعینیز تام باشقا جور اولا بیلردی و حتی دوشونمک بئله دهشت‌دیر کی، «قولاق» تجروبه‌سی اولماسایدی الله بیلیر سیز نئجه یازیچی اولاجاقدینیز. باخ بورادان سؤال دوغور: سیز نئجه یازی‌چی اولاجاقدینیز کی؟

 

- «قولاق»ین منیم ادبی حیاتیمداکی اؤنملی رولونا دایر دئدییم فیکیرلره آیدین‌لیق گتیره بیلرم. حقیقتن منیم هله ۱۸ یاشیم اولاندا (۱۹۳۶-دا) ۱۹۱۷-جی ایل روس دئوریمی‌نین ماهیتینی آیرینتیلی شکیلده تصویر و ایضاح ائتمک قرارینا گلمیشدیم. تکجه ائله بیر بو اساس‌لی سبب‌دن منیم ادبی ایره‌لی‌له‌ییشیم هئچ زامان وفادار سووئت یازیچی‌سی‌نین کئچدیی یول‌لا گئتمه‌یه‌جک‌دی. آنجاق ۱۹۴۵-ده باشیما قولاق موسیبتی‌نین گلمه‌سی ایل به‌ ایل دونیاگؤروشومه و اینامیما درین تأثیر گؤستردی، بولشئویزم، سووئت کومونیزمی دئییلن شئی‌لرین ماهیتینی منیم اوچون تام آچیقلادی و حتی بوندان باشقا بوتون حیاتیمیزین عمومی اساس‌لارینا وارماق اولاسی‌لیغینی یاراتدی.

 

 - سیز اثرلرینیزده رئالیزمین بؤیوک گله‌نک‌لرینی، تولستوی و زولیا گله‌نک‌‌لرینی داوام ائتدیریرسینیز. حتی «اون دؤردونجو ایلین آوگوستو» اثری‌نین ائله ایلک فصلیندن باشلایاراق تولستوی اوسلوبو میدانا چیخیر. عمومیت‌له، یئنه بئله یازماغین مومکونلویو، بو کیمی گله‌نک‌لرین هله هئچ ده اؤلمه‌دییی شخصان منیم اوچون اصیل کشف اولدو. بس سیزی نه زامان‌سا داها بئله یازماغا گرک قالمادیغی باره‌ده فرق‌لی نظریه‌لر (ادبی یارادیجی‌لیق باخیمیندان) هئچ سیخیب‌می؟

 

- گئرچک‌چی‌لیک گله‌نه‌یینی من اؤزوم سئچمه‌میشه‌م، او عضوی شکیل‌ده منیمله دوغولوب. ۲۰-جی عصرده اونون آرتیق بیتدیی، یاخود رومان ژانری‌نین «اؤلدویو» باره‌ده ها‌یلی-کویلو ملاحیظه‌لر منده یالنیز تبسسوم دوغورور.

 

آنجاق گئرچک‌چی‌لیک گله‌نه‌یی اؤز ایچینده تکجه رئالیستجه‌سینه روایت سؤیله‌مک اوسلوبونو احتیوا ائتمیر، باشقا اصول و فورمالاری دا نظرده توتور، تکی اونلار گئرچک حادثه‌لری اولدوغو کیمی قاوراماق‌دا اوخوجویا کؤمک ائتسین. اونا گؤره ده من، مثلاً، «قیرمیزی تکر»ده آیری-آیری ائپیزودلاردا حادثه‌لرین سینما- ائکرانداکی کیمی نوماییشی، تاریخی بلگه لردن (سندلردن) آلینتی گتیریلمه‌سی، او دؤورده‌کی قزئتلردن پارچالار وئریلمه‌سی، اولای‌لارین فولکلور (خلقی دوشونجه، ضرب‌المثل‌لر) شکلینده درکی کیمی چئشیدلی فورمالاردان دا ایستیفاده ائتمیشم.

 

- سیز تئز-تئز بئله بیر فیکیر سؤیله‌ییرسینیز کی، روسییانین باختینا بوتون دونیانین عوضیندن ۲۰-جی عصرین آجی تجروبه‌سینی یاشاماق، او یولو بوتون بشریتین یئرینه کئچیب گئتمک طالعی دوشدو. عینی زامان‌دا «قیرمیزی تکر»ده بئله بیر فیکیر ده سس‌لنیر کی، ۱۹۱۷-جی ایل فلاکتیندن قاچماق مومکون ایدی. بس اوندا هر معنادا بو دهشت‌لی عذابلاری یاشاماق هانسی ضرورت‌دن دوغوردو؟ آخی، بیر حالدا کی اونلاردان یایینماق، قاچیب جان قورتارماق مومکون ایدی، اوندا بو تجروبه‌نی یاشاماغین معناسی و مقصدی نه‌ایدی آخی؟ باشقا سؤزله دئسم: یوخسا الله هر شئیین محض بو جور قورولماسینی‌می ایسته‌میشدی؟

 

- «قیرمیزی تکر»ین اون جیلدی یالنیز ۱۹۱۷-جی ایل فئورال دئوریمینه حصر اولونوب‌دور (۱۹۰۵-جی ایلدن، بلکه ده ۱۹-جو عصرین سونلاریندان باشلایاراق). من او اثرده روسییانین دئوریم آدینا آپاردیغی بوتون سوسیال حاضرلیقلاری، – طبیعی کی عینی زامان‌دا ۱۹۱۷-جی ایلین فئورالین‌دا حادثه‌لری دئوریمه دوغرو سوروکله‌ین غئیری-عادی گئدیشاتی دا، – آددیم-یآددیم ایزله‌مه‌یه، تصویر ائتمه‌یه چالیشمیشام. همین حادثه‌لر اولماسایدی دئوریم ده اولمایاجاقدی. آنجاق ۱۹۱۷-جی ایلین اوکتیابرین‌دا بولشئویک‌لرین چئوریلیشی – فئورال دئوریمی‌نین بیرباشا و تامامیله قاچینیلماز سونوحو  ایدی.

 

الله حادثه‌لرین بو جور گلیشمه‌سینی نظرده توتموش‌دومو؟ الله هئچ واخت بیزلری ان آزی بیر دفعه عطا ائتدیی سئچیم ایمکانین‌دان محروم قویمور. بیز اؤز تاریخیمیزی اؤزوموز یارادیریق، اؤزوموز ده اؤزوموزو قویویا سالیریق. او کی قالدی عذاب‌لارین گرکلی‌لییینه، یاخود معناسیزلیغینا – بو آرتیق اینسان‌لارین و خالق لارین چکدیک‌لری عذاب‌لاردان نئجه نتیجه چیخارتماق باجاریغیندان آسیلی‌دیر.

 

عمومیتله، دونیانین طالعییندن دانیشاندا – حساب ائدیره‌م کی، اگر روس دئوریمی اولماسایدی، بونا بنزر باشقا بیر شئی موطلق یئر اوزونو سیلکه‌له‌یه‌جکدی (XVIII عصر فرانسا اینقیلابی‌نین داوامی اولاراق). چونکی بشریت – اؤز حدینی آشماق، آرزولارین، طلب‌لرین چرچیوه‌سینی معین‌لشدیرمک حیسسینی ایتیردیینه گؤره، حؤکمدارلارین و زنگین‌لرین (ایستر اینسان اولسون، ایستر دؤولت) تاماهینی ساخلامادیغینا گؤره، خوش نیت‌لی اینسانی دویغولارین یئر اوزوندن یوخا چیخدیغینا گؤره – جاواب وئرمک سوروملولوغوتدان قاچا بیلمز.

 

- سیزین اثرلری‌نیزین مرکزینده هرج- مرجه قارشی تک‌باشینا موباریزه آپاران ساده، عقل‌لی، اخلاق‌لی آدام‌لارین اوبرازلاری دورور (ووروتینسئو، و یا ماتریونا کیمی). مگر ساده اینسانی اخلاقی قورویوب ساخلایا بیلمک موطلق شرین قارشی‌سینی آلماق اوچون بس ائدرمی؟ بیر ده: شر نه‌دیر آخی؟ عادی سرسم‌لیک و سارساق‌لیق (مثلن، موق. آوقوستین دئدییی کیمی)، یوخسا نهنگ، حؤکم‌لو بیر قودرت؟

 

- بلی، ماتریونا کیمی، یاخود ایوان دئنیسوویچ کیمی ساده، مدافعه‌سیز آدام‌لار منده حقیقتن بؤیوک رغبت حیسی اویادیر. آنجاق داها بؤیوک رغبتیم عمومی حاق- عدالت نامینه موباریزه آپاران اینسانلارادیر (بئله‌لری‌نین آدینی من «قولاق تاخیم‌آدالاری (مجمع‌الجزایری)» اثرینده چوخ چکمیشم، «قیرمیزی تکر»ده ده بئله‌لری حاقیندا خصوصی اولاراق یازیب گؤسترمیشم).

 

البته، ساده‌جه اخلاق‌لی اولماق دونیوی شره قارشی دوروش گتیرمک اوچون یئترلی دئییل. دونیوی شر – ساده‌جه عقل‌سیزلیق و سارساق‌لیق دا دئییل. او چوخ قوت‌لی بیرچکیرده‌یه (هسته‌یه) و وئکتورال تأثیر گوجونه مالیک‌دیر. اونا قارشی فعال موباریزه آپارماق لازیم‌دیر. منجه شرین قودرتی اوندادیر کی، او داها چوخ اینسانین قلبینه تأثیر ائدیب اونلاری زده‌له‌یه بیلیر.

 

- «بیرینجی دؤوره» اثرینده دیندار دمیتری سولوقدین‌له آتئیست لئو روبین آراسیندا آردیجیل موباحیثه گئدیر، مؤوقعی «هله معین‌لمه‌میش» قلئب نئرژین ایسه هارداسا ایکی‌سی‌نین آراسیندا وورنوخور. سیزین اؤزونوزون یازی‌چی و متفکیر کیمی گلیشمه‌نیزه بو پریزمادان نظر سالساق بئله تصورات یارانار کی، سیز اؤزونوز ده همین «اورتا» مؤقع‌دن سولوقدین-ه دوغرو یول گئتمیسینیز. بو بئله‌دیرمی؟

 

- «بیرینجی دؤوره»ده سولوقدین‌له روبین‌ین موباحیثه‌سی دیالئکتیکا قانون‌لاری باره‌ده دوشونجه‌لردن باشقا، هم ده چوخ گوج‌لو سیاسی‌لشدیریلیب‌دیر. گئنه‌ل‌لیک‌له اهمال‌لی سکئپسیس دوروموندا اولان نئرژین اونلارین موباحیثه‌سینه قاریشمامالی ایدی. او چوخ گومان کی یالنیز کومونیزم سورونوندان داها گئنیش، داها کاردینال عمومی سورونو آراشدیرماغا مئیل‌لی‌دیر. او واخت نئرژین‌له بیرگه مؤلف ده هله بو سورونو گؤرموردو. او سورون سونرالار نهنگ دونیوی تفککور حادثه‌سی کیمی میدانا چیخدی. او زامان‌دان، ایللر بویو من بیر نئچه دفعه بو باره‌ده فیکیر یوروتموشم: سورون – ۲۰-جی عصرده آیدین‌لانما فلسفه‌سی‌نین و سئکولیار آنتروپوسئنتریزمین (دین‌دن کنار، دونیوی اینسانپرورلیین – ترج.) اساس‌لاری‌نین داغیلماسی‌دیر (بو داغیلمانین دونیا بویو نتیجه‌لری هله ایندی ده داوام ائدیر).

 

- اؤت‌ن یوزیللیین ان کدرلی تمایول‌لرین‌دن بیری – غربین بعضی یازیچی‌لاری و فیکیر آدام‌لاری طرفیندن سووئت دیکتاتورلوغونون گئنیش شکیل‌ده دستکله‌نمه‌سی اولدو. ائله بو ندن‌له سارتر سووئت بیرلییینه‌ گلنده سیز اونونلا گؤروشمک‌دن ایمتیناع ائتدینیز. همین دوروم یالنیز سیز و سیزین شاهیدلیینیز میدانا چیخدیقدان سونرا ده‌ییشدی. دوشونورسونوزمو کی، او واخت‌لار بیر قیسیم «قلم آدام‌لاری‌نین ساتقین‌لیغی»، داها دقیق دئسک – اینتئللئکتواللارین خیانتی مؤوجود اولوب؟ و بوتون بونلاری نئجه، نیله ایضاح ائتمک اولار؟

 

- ۲۰-جی عصرین ۳۰-جو ایل‌لرین‌ده غربین معین فیکیر آدام‌لاری‌نین کومونیست دیکتاتورلوغونو دستکله‌مه‌سی – محض دئدییم همن سئکولیار هومانیزمین داغیلماسی‌نین نتیجه‌سی و علامتی ایدی. بونون آلتینی بیز بو گون ده چکیریک و هله چوخ چکه‌جه‌ییک.

 

- سیز ولتئردن تا ایندیه‌دک یاشامیش هر هانسی یازیچی‌دان داها چوخ سیاسی و سوسیال سفئرایا تأثیر گؤسترمیسینیز. سیزین کؤمک‌لیینیزله دیکتاتورا چؤکدورولدو، نئجه دئیرلر، کؤتویو ووروب آشیران بوزوو (ایجازه‌نیزله سیزین آوتوبیوقرافییانیزین باشلیغیندان بورادا نقل قول کیمی ایستیفاده ائدیره‌م) محض سیز اولدونوز. سیز اینسانین (ائله‌‌جه ده ادبیاتین) اؤز اؤلکه‌سی‌نین طالعینه نئجه تأثیر گؤستره بیلمه‌سی‌نین جانلی شاهیدی-ثبوتوسونوز. یعنی نایلیت‌لرینیزدن ممنون قالماق اوچون الینیزده یئته‌رینجه ندن وار. لاکین سیز ممنون‌سونوزمو؟ و روسییا اوچون، دونیا ادبیاتی اوچون داها نه‌لرسه ائتمک ایسته‌ییرسینیزمی؟

 

- کومونیست دیکتاتورلوغو موطلق قایدادا اونونلا موباریزه آپارماغی طلب ائدیردی. آنجاق من دفعه‌لرله باتی قوه‌لرینی سووئت کومونیزمی ایله روسیانی و روس تاریخی‌نی عینی‌لشدیرمه‌مه‌یه چاغیرمیشام. تأسف کی، باتی‌دا بیر چوخ قوه‌لر بو فرقی گؤره بیلمه‌دیلر، بو ندنه گؤره ده غربین قودرت‌لی دؤولت‌لری‌نین سیاستی سووئت دیکتاتورلوغو چؤکه‌ندن سونرا دا روسیایا موناسیبت‌ده چوخ ده‌ییشیلمه‌دی. بو منی چوخ ائتکی‌له‌دی.

 

اما ۹۰-نجی ایل‌لردن سونرا روسیانین اؤزونده ده حادثه‌لر داها آغیر کئچدی. اؤلکه‌نی ساغالتماق اوچون گرک اولان معنوی، اقتصادی چیخیش یولو تاپماق یئرینه، قارا قوه‌لر، ان پرینسیپ‌سیز قولدورلار فورصت‌دن یارارلانیب وضعیتی اله آلدیلار، میللتین ده‌یرلرینی مانعه‌سیز اوغورلاماق‌لا حدسیز درجه‌ده وارلانیب جمعیته سینیزم و اخلاق‌سیزلیق توخومو سپدیلر. بو – عموم‌ روسیا فلاکتی ایدی.

 

بو ده‌ییشیک‌لیک‌لری من اورک آغریسی ایله یاشادیم، سیزسه «ممنون‌لوقدان» دانیشیرسینیز. منیم آرتیق ۸۷ یاشیم وار، ساغلام‌لیغیم پوزولوب و داها حادثه‌لرین گئدیشینه تأثیر گؤسترمک گوجوم قالماییب.

 

- نهایت، سونونجو سوال: روسییانین گله‌جه‌یی نئجه اولاجاق؟ بورادا دئموکراسی اولاجاق، یوخسا چین مودئلی اوزره آوتوریتار دؤولت قورولاجاق؟ باشقا اؤلکه‌لرین روسیادان اؤیره‌نمه‌لی نسه وارمی؟ یاخود عکسینه، روسیا اؤزو کیمدن‌سه نسه اؤیره‌نمه‌لی‌دیرمی؟ روسیا باتی‌یلا یاخین‌لیق ائتمه‌لی‌دیر – یوخسا اؤز یولو ایله گئدیب اؤزونون سیاسی مودئلینی تاپمالی‌دیر؟ و روس ادبیاتینی دیگر دونیا ادبیاتیندان فرق‌لندیرن نه‌لرسه هله قالیرمی؟

 

- روسیانین گله‌جه‌یی – منی چوخ ناراحات ائدیر. اونون نئجه اولاجاغینی ایندی‌دن سؤیله‌مک سوروملولوغونو اوزریمه گؤتورمور‌م. سیزین سوالی‌نیز اساساً اجتماعی قورولوش‌لا باغلی‌دیر (او گئرچک‌دن واجیب مسئله‌دیر، آنجاق معنوی قورولوش داها واجیب‌دیر و حتی اوندان دا واجیب‌دیر). من روسیادا گؤرمک ایسته‌دییم دئموکراسی حاقیندا هله ۱۹۹۰-نجو ایلده اؤز مودئلیمی («بیز روسیانی نئجه قورمالی‌ییق») یازیب تکلیف ائتمیشم: یئرلی اؤزونو ایداره‌دن باشلایاراق ان یوخاری‌لاردا عموم‌دؤولت اؤلچوتونه دک دئموکراتیک قورولوشون آشاما- آشاما دوزه‌ن‌لنمه‌سی (بیر چوخ باتی اؤلکه‌لرینده مؤوجود اولان یئرلی اؤزونو‌ ایداره فعالیتی – تام فرق‌لی بیر قورولوش‌دور و من همیشه اؤز هم‌وطن‌لریمی بو اؤرنک‌دن یارارلانماغا چاغیرمیشام).

 

منیم مودئلیم باتی‌دا گئنیش یاییلمیش پارتییا پارلامئنتاریزمین‌دن فرق‌لنیر (عمومیت‌له، ایشی-پئشه‌سی یالنیز حاکمیته جان آتماق اولان سیاسی پارتییالارین مؤوجودلوغونو من اولوملو حال یوخ، بدبخت‌لیک حساب ائدیر‌م). هله‌لیک تکلیف ائتدییم او پلان باخیلمامیش قالیر. آنجاق من گله‌جه‌یین روس دئموکراسی‌سینی کور-کورانه باتی‌دان کؤچورتمک‌دن‌سه، محض بو جور گؤرمه‌یه اوستونلوک وئرردیم.

 

روس ادبیاتی ایله دیگر دونیا ادبیات‌لاری آراسیندا ایلکه‌سل فرقی، یا آیریلیغی ایسه من گؤرمور‌م.

 

 

حاضیرلایان: سوسن