جنبش ملی‌

29775 119255071425845 2174851 n

کؤچورن: علی محمد خلفی

 

دونیانین بیر چوخ علم، مدنیّت‌ و سیاست خادیم‌لری دیل و کولتور بیرلییینی میللی شعورون و اؤزونودرکین اساس عاملی حساب ائتمیش‌لر. حیات‌لارینی آزربایجانین مدنی قالخینماسینا و میللی ایستیقلال ایدئیا‌لاری اوغروندا موباریزه‌یه حصر ائتمیش ضیا‌لی‌لار دا خالقین بو ایدئال‌لار اطرافیندا بیرلشمه‌سی‌نین، بو ایدئال‌لارین مفکوره حالینا گتیریلمه‌سی‌نین، میللی شخصیتین فورمالاشماسی اوچون معنوی-روحی بیرلییین واجیب و اؤنملی شرط اولدوغونو بیلدیرمیش‌لر.

 

بو معنادا اونلار، دیل ده داخیل اولماقلا، “کولتور” قاورامی آلتیندا بیر خالقین روحی و معنوی ده‌یرلری‌نین مجموسونو ایفاده ائتمیش‌لر. بیز ده بو یازیمیزدا “کولتور” دئیرکن، دقتی اساساً مدنیّت‌ین معنوی یؤن‌لرینه یؤنلتمیشیک.اونا گؤره کی، اگر اؤزوموزو میللی-مدنی ترققی و ایستیقلال جارچی‌لاری اولان دوشونورلرین کولتورولوژی دوشونجه‌سی‌نین وارثی حساب ائدیریکسه، او زامان بو عاملی دقت‌دن قاچیرماما‌لی و قاورام‌لارین چرچیوه‌سی‌نین معین‌لشمه‌سینده ده اونلارین یاناشما‌لارینا تاریخی-موقاییسه‌لی شکیلده یاناشمالیییق (بیزجه، “کولتور” تئرمینی ایله میللی روحی-معنوی ده‌یرلر کومپلئکسی‌نین، “مدنیّت‌” مفهومو ایله کولتورلر مجموسو حساب ائدیلن بشری مدنی ده‌یرلرین، “سیویلیزاسیا” ایله ایسه مادی-مدنی و تئکنوژئن گلیشمه سویه‌سی‌نین ایفاده ائدیلمه‌سی منطیقی اولار).

تاریخی تجروبه بیزه بونو دیکته ائدیر کی، میللت‌‌‌ی میدانا گتیرن عنصرلار ایچه‌ری‌سینده کولتور بیرلییی و بوتون‌لویو اَن اؤنملی یئر توتور. چونکی بیر میللت‌‌‌ین کولتورو، اونون میللی تاریخین‌دن قوپوب گلن اولولارین میراثی و مادی وارلیغی‌نین، اینانج و اخلاق اوجا‌لیغی‌نین، دیل و سنَت زنگین‌‌لییی‌نین، عادت-عنعنه‌لری‌نین یاراتدیغی اورتاق بیر ده‌یرلر توپ‌لوسودور. بیر میللت‌‌‌ین وار اولا بیلمه‌سی، دونیا میللت‌‌‌‌لرینه وارلیغینی قبول ائتدیره بیلمه‌سی اوچون، همین میللت‌‌‌ مدنی ده‌یرلرینی علمی شکیلده آراشدیرماق، تانیتماق، یارادیجی شکیلده یاناشا‌راق گلیشدیرمک مجبوریتینده‌دیر.

قونو‍وا بو باغلام‌دان باخیلدیقدا، بئله بیر حقیقت اورتایا چیخیر کی، میللی وارلیغین، میللی بیرلییین، میللی کولتورون ان داوام‌لی داشیییجی‌سی دیل‌دیر. دیل دئیرکن، ایلک نؤوبه‌ده یالنیز ترکیب حیصه‌سی اولدوغو کولتور و مدنیّت‌ یوخ، هم ده محض مخصوص اولدوغو میللت‌‌‌ گؤز اؤنونه گلیر. میللییت‌‌ین تعیین‌ینده ان اؤنملی عامل اولماسی سببیندن‌دیر کی، دیلله میللت‌‌‌ مفهوم‌لاری چوخ واخت عینی آنلامدا قاورانیلیر. بو پرینسیپ، دئمک اولار کی، بوتون سوسیولوق، کولتورولوق و باشقا فیکیر آدام‌لاری طرفین‌دن منیمسنیلمیش‌دیر. دیل بیرلییی تأمین ائدیلمه‌ین بیر جمعیتده میللی کیم‌لیک و میللی شخصیت آختاریشی دا معنا‌سیزدیر. بیر توپلومون کولتورونون گلیشمه‌سی باخیمین‌دان “دیل”ین اهمیتینی دانماق و یا کیچیلتمک، لازیمی قیمتی اسیرگه‌مک حقیقتی دانماق‌دان باشقا بیر شئی دئییل‌دیر. دولایی‌سی ایله بیر میللت‌‌‌ین دیلینده باشی‌بوشونالیق یاراتماق، قاریشیق‌لیق سالماق – او میللت‌‌‌ه قارشی ایشله‌نن جینایت دئمک‌دیر.

دونیا علمی فیکری‌نین قناعت‌لری ده تصدیق‌له‌ییر کی، دیل دایم بیر میللت‌‌‌ین تملینی تشکیل ائدیر. بو نقطه‌ده دیل، کولتور و میللت‌‌‌ مفهوم‌لاری ایله بیرلشمکده‌دیر. یعنی دیل، کولتور و میللت‌‌‌ بیر بوتون‌دور کی، بیر-بیری ایله تامامیله قایناییب-قاریشمیش، بیرلشمیش‌دیر.

دونیا علمی فیکری‌نین قناعت‌لری ده تصدیق‌له‌ییر کی، دیل دایم بیر میللت‌‌‌ین تملینی تشکیل ائدیر. بو نقطه‌ده دیل، کولتور و میللت‌‌‌ مفهوم‌لاری ایله بیرلشمکده‌دیر. یعنی دیل، کولتور و میللت‌‌‌ بیر بوتون‌دور کی، بیر-بیری ایله تامامیله قایناییب-قاریشمیش، بیرلشمیش‌دیر. بو تاریخی، سوسیال و کولتورولوژی گئرچک‌لیک “دیل”ین ده‌یرینی اورتایا قویماقدا‌دیر. بو دا بیر رئال‌لیق‌دیر کی، “دیل” تاریخ بویو موختلیف شرط و عامل‌لرین تأثیری آلتیندا میدانا گلمیش‌دیر. یعنی دیل، جمعیتین ماهیت و قورولوشوندان دوغموش، جمعیته خاص اولان باش‌لیجا بیر کولتور عنصرودور. هر هانسی بیر توپلومون دیلینی سویسوزلاش‌دیرماق، یوزلاشدیرماق (انحطاطا چکمک) – همین توپلومو بوتون وارلیغی ایله اورتا‌دان قال‌دیرماق دئمک‌دیر.

چاغداش آذربایجان کولتورولوژی ارثی‌نین اورتایا قویدوغو قناعت‌لره گؤره دیل بیرلییی او زامان تأمین ائدیله بیلر کی، آیری-آیری فردلرین دیلین‌دن تشککول تاپمیش میللی دیلین قورونماسی و زنگینلشمه‌سی اوچون ضروری اولان هر شئی ائدیلسین. “میللت‌‌‌ین آیری-آیری طبقه‌لری‌نین ایفاده و ایستیفاده‌سی اوچون محتاج اولدوغو بوتون تئرمین و کلمه‌لری آهنگدارلیقلا تأمین ائده بیلمه‌ین دیل او میللت‌‌‌ین فردلرینی آیری‌لیق‌دان، پراکنده‌لیک‌دن قورتاریب اونلارین بیرلییینی یارادا بیلمز. چونکی، باشقا میللت‌‌‌‌لرله قونشو کیمی یاشایان، آرا‌لاریندا محکم قارشی‌لیق‌لی علاقه و موبادیله اولان بیر میللت‌‌‌، اؤز جمعیتی‌نین محکم اساس‌لارینی تشکیل ائدن بوتون طبقه‌لره مالیک اولمادیقجا هئچ واخت اؤز میللی‌‌لییینی، مزیت و حقوق‌لارینی قورویوب ساخلایا بیلمز” (5، س. 11). میللی وارلیغین تملینی میللی شعوردا و میللی بیرلیکده گؤرن آتاتورک ده عینی مؤوقع‌‌دن چیخیش ائده‌رک دئییردی کی، “میللی من‌لییی اولمایان میللت‌‌‌‌لر باشقا میللت‌‌‌‌لرین اووودور”. “هر هانسی بیر یوردون اَن ده‌یرلی مزیتی وطنداش‌لار آراسیندا میللی بیرلیک، یاخشی دولانما، چالیشقان‌لیق دویغو و قابیلیتی‌نین اولماسی‌دیر. میللت‌‌‌ وارلیغینی و وطن کامیل‌‌لییینی قوروماق اوچون بوتون وطنداش‌لارین جانینی و هر شئیینی درحال قوربان وئرمه‌یه حاضر اولماسی، هر بیر میللت‌‌‌ین اَن یئنی‌لمز سلاحی و قورونما واسطه‌سی‌دیر. بو سببه گؤره تورک میللت‌‌‌ی‌نین ایداره‌سینده و قورونماسیندا میللی بیرلیک، میللی دویغو، میللی کولتور گؤز دیکدیییمیز اَن یوکسک ایدئال‌دیر” (9، س. 122-125).

حیاتی بویو “هیندیستاندا میللی دیل یولوندا ساواش” آپارمیش ماهاتما قاندی ده دیل و کولتور بیرلییی ایدئیاسینین جارچی‌سی اولموش‌دور: “هیندیستاندا اورتا مکتب و اونیوئرسیته‌‌لرده یابان‌چی دیلده اوخوماق یایغینلاشمیش‌دیر. بو، اخلاقی و روحی باخیم‌دان میللت‌‌‌یمیزه و اؤلکه‌میزه چوخ ضرر وئرمکده‌دیر. هیندیستانین ایستیقلال ساواشی هم ده اؤز دیلینه صاحب چیخماسی اوچون‌دور. اؤز دیلیمیزه هله چوخ یاخین اولدوغوموزدان یابان‌چی دیلده اوخومانین بیزه نه قدر ضرر وئردییی‌نین دوشونجه‌سینده دئییلیک. اؤزوموز یابان‌چی دیلده تربیه‌لندیییمیز اوچون بونون ضررلرینی آنلاییب تدبیرلر گؤرموروک. آنجاق نه یازیق کی، آرتیق بو ایش قئیری-مومکون‌دور. ...باشقا بیر مدنیّت‌ی تقلید ائتسک، اؤز مدنی میراثیمیزی داها دا یوخسول دوروما سوخاجاغیق. بیز ایدخال ائدیلن ییه‌جک مال‌لاری ایله بؤیویه بیلمه‌ریک” (10).

میللی وارلیغین تملینی میللی شعوردا و میللی بیرلیکده گؤرن آتاتورک ده عینی مؤوقع‌‌دن چیخیش ائده‌رک دئییردی کی، “میللی من‌لییی اولمایان میللت‌‌‌‌لر باشقا میللت‌‌‌‌لرین اووودور”.

عینی یاناشمانی بیز حسن بی زردابی‌دن اوزو بری چاغداش آذربایجان ضیا‌لی‌لاری‌نین باخیش‌لاریندا دا ایزله‌ییریک. علی بی حسین‌زاده ده واختیله یازیردی کی، “علم و معارفین خالق طرفین‌دن منیمسنیلمه‌سی اوچون، میللت‌‌‌ گرک اؤز دیلینده تحصیل آلسین، میللت‌‌‌ دیلی‌نین قدرینی بیلسین و اونون قالخینماسینا چالیشسین” (6، س. 69). عمومیتله، تورک “دیل و کولتور بیرلییی” ایدئیاسینی تبلیغ ائتمیش ضیا‌لی‌لار آذربایجان تورکجه‌سینی بؤیوک و واحد تورک دیلی‌نین بیر قولو حساب ائتمیش‌لر. بو گؤروشه گؤره “آذربایجان دیلی‌نین تاریخی‌نین یالنیز تورک دیلی‌نین تاریخی ایله بیرگه درک و آراشدیریلما‌سی علمی ساییلا بیلر”.

دیلین میللی وارلیغین قورونماسین‌داکی رولونا دایر دونیا خالق‌لاری‌نین دوشونورلری ده چوخسای‌لی اثرلر یازمیش، زنگین علمی-نظری ارث قویوب گئتمیش‌لر. اونلارین دیل، کولتور، میللت‌‌‌ مفهوم‌لاری‌نین ماهیتی حاقیندا گلدیک‌لری قناعت و سؤزبیر (متفق‌القول) فیکیر بودور کی، دیل هر بیر میللی مدنیّت‌ین جانی، جؤوهری‌دیر. دیل میللی مدنیّت‌ین ان اؤنملی و داوام‌لی داشیییجی‌سی‌دیر. دیل میللییت‌‌ین تعیین‌ینده  باش‌لیجا عامل‌دیر. چوخ واخت آنا دیلی کیمی ده آدلاندیردیغیمیز میللی دیل خالقین روحو، پسیکولوژی‌سی و معنوی دونیاسی‌دیر. فلسفی دیلچی‌‌لیک مکتبی‌نین بانی‌سی، آلمان دیلچی‌‌سی و.هومبولدتون – “خالقین دیلی اونون روحودور و خالقین روحو اونون دیلی‌دیر – بون‌دان دا گوج‌لو اولان عینی‌لیک تصور ائتمک چتین‌دیر” – فیکرینی دونیانین تانینمیش دیلچی‌‌لری ده تصدیقله‌مک‌ده‌‌دیرلر (1، س. 3). عمومیتله، دیلین خالقین داورانیش و یاشام طرزی ایله باغ‌لی‌لیغینی آراشدیران دیلچی‌‌لیکمکتب‌لری‌نین اکثر نماینده‌لری بو قناعتده‌دیرلر کی، دیل خالق روحونون خاریجی تظاهرودور، معنوی ثروتی‌دیر، ائله بیر گوزگودور کی، خالقین تاریخی، دونیاباخیشی، عادت و عنعنه‌سی اؤز عکسینی همین گوزگوده تاپیر.

کولتورولوژی آراشدیرما‌لاردا دا دیلین اجتماعی، سوسیال ماهیتینه دایر سای‌سیز-حساب‌سیز فیکیرلر سؤیلنیلمیش‌دیر. بو آراشدیرما‌لارین یازارلارین‌دان بیر قیسمی حساب ائدیر کی، دیل و کولتور پروبلئمی ایستر کولتورولوژی‌ده، ایسترسه ده دیلچی‌لیک‌ده هله تام حل اولونمامیش مسئله‌لردن‌دیر. اونا گؤره ده دیلله کولتورون باشقا عنصرلاری‌نین قارشی‌لیق‌لی علاقه‌سی و نیسبتی پروبلئمی عالیم‌لر طرفین‌دن موختلیف سویه‌لرده ایشلنمیش‌دیر. بونا سبب دیل، کولتور و مدنیّت‌ین ماهیتی‌نین فرق‌لی شکیلده قاورانیلماسی‌دیر. اؤرنه‌یین، کولتور آنتروپولوژی‌نین بانی‌لریندن ساییلان آمئریکا عالیمی ف.بااس بوتؤولوکده مدنیّت‌ی اینسان حیاتینین قئیری-بیولوژی ساحه‌سی کیمی قیمتلندیریر. ب.مالینووسکی دیلی داورانیش فورما‌لارین‌دان بیری اولا‌راق آییریر و عموماً دیلچی‌‌لییی کولتورولوژی‌نین ترکیبینده – دانیشما داورانیشی شکلینده، بو علمین بیر حیصه‌سی کیمی اؤیرنیلمه‌سی فیکرینی ایره‌لی سوروردو (13، س. 34). دیل و مدنیّت‌ین قارشی‌لیق‌لی علاقه مسئله‌لری سووئت عالیم‌لری‌نین ده دقت مرکزینده دورموش‌دور. آنجاق اونلار دیلین اجتماعی ماهیتینی حدیندن آرتیق مطلقلشدیردیک‌لرینه گؤره دیلین مدنیّت‌ه و مدنیّت‌ین دیله تأثیری، دیل و تفککور و س. کیمی مسئله‌لرده باتی عالیم‌لری ایله اوزون-اوزادی علمی دارتیشما‌لارا گیریشمیش، اونلارین بیر سیرا سانبال‌لی ایدئیا‌لارینی قئیری-علمی حساب ائتمیش‌لر (13، س. 35).

بیر اؤرنه‌یینی بورادا خصوصی وورغولایاق کی، دیلین اجتماعی-سیاسی تحلیلی پروبلئمینده عالیم‌لر بیر-بیری ایله نه قدر فیکیر دارتیشما‌لاریندا اولسا‌لار دا، دیلین میللی-تاریخی و ائیتیم(آموزشی) ماهیتی ایله باغ‌لی اونلار آراسیندا ائله بیر جدی فیکیر آیری‌لیغی اولمامیش‌دیر. گؤرکم‌لی روس عالیمی اوشینسکی‌یه گؤره، “خالقین بوتون میللی-معنوی ارثی دیل واسطه‌سیله گله‌جک نسله اؤتورولور. بو اؤتورولمه‌نین ان داوام‌لی عاملی اولان دیل یالنیز خالقین حیاتی‌‌لییینی اؤزونده ایفاده ائتمیر، او، همده محض حیاتین اؤزودور. آنا دیلی محو اولارکن، خالق آرتیق یوخ اولور. چونکی “اوشاق آنا دیلینی اؤیره‌نرکن یالنیز شرطی سس‌لری اؤیرنمیر. او، بونونلا‌ بیرلیکده آنا دیلی‌نین دوغما دؤشون‌دن معنوی حیات و قوّت ایچیر” (14، س. 113).

فلسفی دیلچی‌‌لیک مکتبی‌نین بانی‌سی، آلمان دیلچی‌‌سی و.هومبولدتون – “خالقین دیلی اونون روحودور و خالقین روحو اونون دیلی‌دیر – بون‌دان دا گوج‌لو اولان عینی‌لیک تصور ائتمک چتین‌دیر” – فیکرینی دونیانین تانینمیش دیلچی‌‌لری ده تصدیقله‌مک‌ده‌‌دیرلر

بیر قیسیم دیلچی‌‌لردن فرق‌لی اولا‌راق اوشینسکی، دیلله تفککورون وحدت‌ده اولدوغونو گؤستریر و دیلین ایستاتیک دئییل، دینامیک اولدوغونو تصدیق‌له‌ییر. او، میللی تاریخ و میللی پسیکولوژی‌ ایله باغ‌لی اولان دیلی تاریخن تشککول تاپان و گلیشن بیر حادثه کیمی تقدیم ائدیر (14، س. 113). احمد بی آغااوغلو دا بیر کولتور عنصرو کیمی دیلین دینامیک اولدوغونو قئید ائدیر. “اوچ مدنیّت‌” اثرینده بیر میللت‌‌‌ین تاریخینده ان ساغلام و دییشمه‌ین عنصرون دیل اولدوغونو، دیلین اصلینی دییشدیرمه‌دن گلیشدییینی یازیر. او، “عجبا بیر میللت‌‌‌ده دییشمه‌ین، اؤلوم‌سوز، موقددر بیر اؤزل‌لیک، بیر اؤزلوک واردیرمی؟” – سوالینی جاوابلاندیرارکن مدنیّت‌ین هئچ بیر عنصرونون، او جمله‌دن دینین ده دییشمز اولمادیغینی بیلدیریر: “تاریخینده دینینی ان آزی ایکی کره دییشمه‌ین هانسی میللت‌‌‌ واردیر؟” (16، س. 14). دیل و دین مفهوم‌لاری‌نین موقاییسه‌لی تحلیلینده ا.آغااوغلو عیناً س.ج.افقانی و م.ا.رسول‌زاده مؤوقع‌یینده دورور. هابئله میللت‌‌‌ مسئله‌سینده ده بو دوشونورلرین یاناشما‌لاری فرق‌لنمیر. اونلار میللی وارلیغین قورونماسی باخیمین‌دان دیل، کولتور و میللت‌‌‌ مفهوم‌لاری آراسیندا برابرلیک ایشاره‌سی قویورلار. آنجاق دیلین ده زامان و شرط‌لره گؤره دییشمه‌سینه خصوصی دقت یئتیرن ا.آغاوغلونا گؤره: “آز-چوخ ابدی‌لیک قوخوسو دیل‌دن گلیر. فقط، بو دا گئرچک و عمومی دئییل‌دیر. اؤرنه‌یین، بو گون اسلاویانجانی قبول ائتمیش اولان بولقارلار اؤز اسکی دیل‌لرینی ایتیرمیش‌‌لر. بونون کیمی، بوگونکو اینگیلیسجه، اینگیلتره‌ده یاشایان باش‌لیجا دؤرد عنصردن هانسینا عاید دیلین داوامی‌دیر؟ هانسی اؤزل بیر طرزده اونو منیمسه‌یه

بیلیر؟ بونونلا‌ بیرگه، بیر میللت‌‌‌ین تاریخینده ان ساغلام اولان و همن دییشمزلیک درجه‌سینه واران عامل دیل‌دیر، یعنی یالنیز دیل‌دیر کی، ماهیتی دییشمه‌دن گلیشمه خصوصیتی داشیییر. دئمک کی، عمومی‌لیکده شخصیت و اؤزلوک دئییلن مفهوم دیلله بیرلیکده بیر میللت‌‌‌ین مادی وارلیغین‌دان باشقا بیر شئی دئییل‌دیر” (16، س. 14-15).

دیلین، میللی تاریخ و عادت-عنعنه ایله علاقه‌سی پروبلئمی‌نین ایلک آراشدیرما‌چی‌لارین‌دان بیری آلمان فیلوسوفو ای.ق.هئردئر اولموش‌دور. XXیوزایل‌لیکده ایسه ف.بااس دیلله کولتورون علاقه‌سینه دایر یئنی فیکیرلر ایره‌لی سورموش‌دور. او، آمئریکا هیندولاری‌نین کولتور و معیشت‌ینی، عادت و عنعنه‌سینی آراشدیراراق بو نتیجه‌یه گلمیش‌دیر کی، دیل نئجه‌دیرسه، کولتور ده ائله‌دیر. دیلچی‌‌لیک علمینده ائتنولوژیستی‌نین بانی‌سی حساب ائدیلن ائدوارد سئپیر ده دیلله کولتورو وحدت‌ده آراشدیرمیشدیر. هابئله، دانیمارکا عالیمی اوتتو ژئسپئرسئن ده پروبلئمه اوخشار مؤوقع‌‌دن یاناشیر: “میللت‌‌‌ نئجه‌دیرسه، دیل ده ائله‌دیر” (13، س. 35).

کولتورولوژی ادبیاتدا دیلین اؤزونه مخصوص جهت‌لری عمومی شکیلده بئله سجیه‌لندیریلیر کی، دیل اجتماعی حادثه‌دیر، اونون یارانماسیندا و فورمالاشماسیندا بیولوژی عامل‌لر اؤنملی رول اویناسا دا، غالب‌لییی اجتماعی فاکتورلار تشکیل ائتمیش‌دیر. توپلومون محصولو اولان دیل سینفی، بازیس(basicity) و یا اوست‌قوروم حادثه‌سی دئییل، تاریخی کاتئقوریا(مقوله)‌دیر، کولتورون اؤنملی داشیییجی‌سی و فورماسی‌دیر. دیل بیولوژی، ارثی، عرقی، پسیکولوژی حادثه اولماییب، اونسیت واسطه‌سی‌دیر و یالنیز اینسانا مخصوص‌دور. تفککورله وحدت‌ده اولان دیل، فیکرین ایفاده‌سی کیمی دانیشما واسطه‌سیله اؤزونو رئاللاشدیریر. دیل جمعیتله بیرلیکده گلیشیر، دیلین خیدمت ائتدییی جمعیت اؤلدوکده دیل ده اؤلور. دیل، کولتورون بوتون عنصرلاری ایله بیرلیکده و وحدت‌ده گؤتورولدوکده مدنیّت‌ فئنومئنی(پدیده‌سی)‌دیر (11؛ 13؛ 24؛ 25).

اما دئمک اولماز کی، بوتون بو قناعت‌لره موناسیبت بیرمعنالی اولموش‌دور. “دیل ندیر؟” سوالینا مووافیق ساحه متخصص‌لری طرفین‌دن بیر-بیرین‌دن فرق‌لی چوخسای‌لی جاواب‌لار وئریلمیش‌دیر. هم دیلچی‌‌لیک، هم ده اجتماعی-سیاسی مؤوقع‌‌دن وئریلن جاواب‌لار یازارلارین علمی دونیاگؤروشونو عکس ائتدیرمیش، دیلین آراشدیرما مئتودلاری‌نین، فورما و گلیشمه قانونااویغونلوق‌لاری‌نین معین‌لشدیریلمه‌سینه جدی تأثیر گؤسترمیش‌دیر. معین استثنا‌لاری، خصوصیله ده ا.جعفراوغلو و ی.و.چمن‌زمینلی کیمی آراشدیرماچی‌لارین دیلچی‌‌لیکله باغ‌لی اثرلرینی نظره آلماساق، آذربایجان مهاجر ضیا‌لی‌لاری‌نین اثرلرینده دیل پروبلئم‌لرینه اساساً میللی-تاریخی، اجتماعی-سیاسی و ایدئولوژی مؤوقع‌‌دن یاناشیلمیش‌دیر. چونکی میللی ایستیقلالینی ایتیرمیش بیر میللت‌‌‌ین ضیا‌لی‌سی اوچون هر هانسی علم و یا مدنیّت‌ حادثه‌سی اولماسین‌دان آسی‌لی اولمایا‌راق دیل پروبلئمی هم ده میللییت‌‌ عاملی کیمی اؤنه چکیلمیش، دیلین میللی-ایدئولوژی فونکسیا‌لاری حیات گئرچک‌لییی و دونیا رئال‌لیق‌لاری موستوی‌سینده قاباردیلمیش‌دیر.

بیر سؤزله، موختلیف ساحه متخصص‌لری‌نین دیله موناسیبتینده عمومی و فرق‌لی جهت‌لر واردیر. اؤرنه‌یین، سوسیولوق‌لارا گؤره، دیل اینسان حیاتینین ائله بیر ساحه‌سی‌دیر کی، بو فئنومئن‌سیز یالنیز اینسانین فعالیت‌ینی یوخ، حتی بیر اجتماعی، سوسیولوژی وارلیق کیمی اینسانین اؤزونون وارلیغینی، مؤوجودلوغونو تصور ائتمک مومکون دئییل. چونکی بئله اولموش اولسایدی، اوندا دیل‌سیز اینسان اجتماعی وارلیق کیمی مؤوجودیتینی ایتیریب، اجتماعی فونکسیاسین‌دان محروم اولوب بیولوژی وارلیغا چئوریلردی.

باشقا طرف‌دن ده دیل تاریخی کاتئقوریا(مقوله) اولدوغون‌دان، یالنیز بشر تاریخی‌نین چرچیوه‌سینده گلیشیر؛ بو چرچیوه‌دن کناردا نه‌اینکی دیلین گلیشمه‌سین‌دن ، حتی اونون مؤوجودلوغون‌دان بئله صحبت گئده بیلمز. دیل گلیشمه‌ده اولان دینامیک ثابت‌لیک‌دیر، آنجاق بو ثابت‌لییی سوکونت وضعیتی کیمی دئییل، اونسیته خیدمت ائدن، دایما ایشله‌نن دیلین گلیشمه‌سی کیمی باشا دوشمک لازیم‌دیر. دیلی هم فعالیت‌، هم ده بو فعالیت‌ین محصولو حساب ائدن ,.هومبولدت"ون فیکرینجه، دیلین دایمی کئیفیتی اولان دییشکن‌لیک، تاریخی گلیشمه، دینامیزم اونون ماهیتینی تشکیل ائدیر (24، س. 51). “دیل ثابت اولانلا دییشکن اولانین، ایستاتیک اولانلا دینامیک اولانین وحدت‌ین‌دن عبارت‌دیر” (11، س. 127-128). اجتماعی حادثه اولان دیلین وضعیتی خالقین عمومی مدنی سویه‌سین‌دن، تفککور طرزین‌دن آسی‌لی‌دیر. بو معنادا دیل پروسئس‌لری بیر سیرا دیل‌لر اوچون عمومی‌دیر. چونکی بوتون خالق‌لار اوچون جمعیتین، تفککورون و مدنیّت‌ین گلیشمه قانونااویغونلوق‌لاری آرتیق درجه‌ده عمومی‌دیر.

آنا دیلی محو اولارکن، خالق آرتیق یوخ اولور. چونکی “اوشاق آنا دیلینی اؤیره‌نرکن یالنیز شرطی سس‌لری اؤیرنمیر. او، بونونلا‌ بیرلیکده آنا دیلی‌نین دوغما دؤشون‌دن معنوی حیات و قوّت ایچیر”

دیلین میللی ترققیده، میللی اؤزونودرکده اوینادیغی اؤنملی رولا دایر م.ف.آخوندوو، ح.ب.زردابی، ش.ج.افقانی، ای.قاسپیرا‌لی، ا.آغایئو، ع.حسین‌زاده کیمی بیر چوخ تورک بؤیوک‌لری ده اثرلر یازمیش، ده‌یرلی فیکیرلر سؤیلمیش‌لر. بون‌لارین ایچه‌ری‌سینده م.ک.آتاتورک، م.ا.رسول‌زاده، م.ب.محمدزاده کیمی “میللی دؤولت ایدئولوق‌لاری” بیر آز دا ایره‌لی گئده‌رک “دیل-کولتور-میللت‌‌‌” مفهوم‌لارینی عینی مؤوقع‌‌دن دیرلندیرمیش‌لر. بئله کی، دیلی کولتورون ایفاده واسطه‌سی، میللی بیرلییین ان ساغلام دایاغی کیمی ده‌یرلندیرن آتاتورکه گؤره میللی دؤولتین ده اساسینی دیل و کولتور تشکیل ائدیر: “تورکییه جومهوریتی‌نین تملی کولتوردور” (9، س. 87، 152). م.ا.رسول‌زاده‌یه گؤره ده “دیل بیر نؤقتئیی-نظردن همن میللت‌‌‌ دئمک‌دیر”. “دیل میللت‌‌‌ین بؤیوک بیر حیصه‌سی‌دیر. ...ظاهری و باتینی‌دیر. میللت‌‌‌‌لری بیر-بیرین‌دن آییران ان بؤیوک علامت یالنیز بو دیل دامغاسی‌دیر”، “میللییت‌‌ین عمده روکنونو تشکیل ائدن شئی دیل‌دیر. ...دیل میللییت‌‌ین هامی‌سینی تشکیل ائتمه‌سه ده، یوزده دوخسانینی ووجودا گتیرن بؤیوک بیر عامل‌دیر” (12، س. 476-479). او، میللت‌‌‌ین تاریخی فورمالاشما پروسئسینده ده دیلین رولونو اؤنه چکیر و “میللییت‌‌”له “میللت‌‌‌”ی ماهیتجه فرقلندیریر: میللییت‌‌ – لیسانی (دیل)، دینی، عرقی، قومی، تاریخی، جوغرافی، اقتصادی و سیاسی عامل‌لرین تأثیری ایله میدانا گلن ائتنیک بیر توپ‌لولوغو ایفاده ائدیر. میللت‌‌‌ ایسه بو توپلولوق‌دان دوغان عمومی بیر ایرا‌ده‌نی آنلا‌دیر. دیل‌لری، عادت‌لری، تاریخ‌لری، دین‌لری، وطن‌لری و سایره‌لری بیر اولان اینسان‌لار بیر میللییت‌‌ تشکیل ائدیرلر؛ فقط، بیر میللییت‌‌ین میللت‌‌‌ حالینا کئچمه‌سی عمومی شعور و اورتاق ایراده‌نین اورتایا چیخماسینا باغ‌لی‌دیر (19). بو ایسه یالنیز “اجتماعی حافظه” وظیفه‌سینی گؤرن اورقانین تشککولو ایله ووجودا گلیر. میللییت‌‌ ائتنیک بیر آنلام ایکن، میللت‌‌‌ سیاسی بیر آنلام‌دیر. میللییت‌‌ معین شرط‌لر و حادثه‌لر نتیجه‌سینده ووجودا گلمیش ایستاتیک بیر وارلیق‌دیر؛ میللت‌‌‌ ایسه بو ایستاتیک وارلیغین شوورلاشان دینامیک (فعال) بیر شکلی‌دیر. ایستاتیک بیر کئیفیت عرض ائدن میللییت‌‌ باخیمین‌دان وطن جوغرافی بیر آنلام‌دیر. هالبوکی شعور و ایراده‌یه مالیک اولان میللت‌‌‌ باخیمین‌دان وطن، سیاسی بیر معنا ایفاده ائدیر” (20). میللییت‌‌ دؤولت اولماق عزمی گؤستردییی و بوندا اصرار ائتدییی زامان آنجاق میللت‌‌‌ اولا بیلر (21، س. 24-25).

میللت‌‌‌ین و دؤولتین تشککولونده کولتورون رولونا بیرینجی‌لیک وئرن م.ب.محمدزاده بو فیکیرده‌دیر کی، “میللی دؤولت کولتور یارادیجی‌لیغی‌نین ان یوکسک شکلی‌دیر”. او، میللی دؤولتی کولتور یارادیجی‌لیغی‌نین زیروه‌سی حساب ائتمکله یاناشی، هم ده بئله بیر تئز ایره‌لی سورور کی، “میللی ایستیقلالا مالیک اولمایان بیر میللت‌‌‌ حریّت و کولتورونو ساخلایا بیلمز” (18، س. 54-55). بشر مدنیّت‌ینی میللی کولتورلر مجموسو حساب ائدن م.ب.محمدزاده‌یه گؤره میللت‌‌‌‌لر موستقیل اولمادیقجا میللی مدنیّت‌لرینی محافظه ائده بیلمزلر و بونا گؤره ده بشر مدنیّت‌ی قصورلو اولار: “حیاتی-بشر طبیعتله موباریزه‌دن عبارت‌دیر. مدنیّت‌ی-بشریه بو موباریزه‌لردن حاصل اولما قنیمت‌دیر. مقصدی-بشر مدنیّت‌ی-بشرینی داها آرتیق تأمین ائتمک و اونون فیض‌ینی داها آرتیق عمومی‌لش‌دیرمک‌دیر. مدنیّت‌ی-بشریه ایسه میللی کولتورلرین ایشتیراکین‌دان و گؤزل‌لیک‌لری‌نین مجموسون‌دان حاصل اولما بیر یئکون‌دور. مدنیّت‌ین تأمیناتی، اینسان‌لارین توپلولوقلا یاشاماسی آنجاق مدنی حکومت تأسیسی ایله مومکون‌دور. مدنیّت‌ی-بشریه میللی کولتورلرین مجموسون‌دان عبارت ایکن ان مووافیق و ان طبیعی دؤولتین ده میللی دؤولت اولماسی آیدین‌دیر” (18، س. 54).

م.ا.رسول‌زاده‌یه گؤره ده “مدنیّت‌ی-بشریه میللت‌‌‌‌لرین زحمت‌لرین‌دن حاصل اولان بیر یئکون‌دور. هر میللت‌‌‌ اؤز اقتدار و اؤز ایستیقلا‌لی سایه‌سینده، یعنی اؤز دیری‌لییی ایله اؤزونه خصوصی، خصوصی اولدوغو قدر ده قیمت‌لی بعضی شئی‌لر علاوه ائدیر کی، بیر میللت‌‌‌ین اؤلمه‌سی و یاخود اؤلگون فیکیرلرله یاشاماسی یالنیز اؤزونون بدبخت‌‌لییی‌نین دئییل، بشریتین ده بؤیوک بیر نقصانینی تشکیل ائدیر” (12، س. 462). مدنیّته بئله بیر قلوبال باغلام‌دان یاناشان ا.آغااوغلو دا مدنیّت‌ی حیات طرزی کیمی آراشدیریر بیر شرطله کی، بورادا حیات قاورامی‌نین اؤزو ان گئنیش و هرطرف‌لی بیر معنا داشیما‌لی، حیاتین بوتون ساحه و طرف‌لرینی، مادی و معنوی حادثه‌لرینی اؤزونده ائحتیوا ائتمه‌لی‌دیر. بئله اولان حالدا مدنیّت‌، دوشونجه و آختاریش طرزین‌دن باشلایا‌راق گئییم شکلینه قدر حیاتین بوتون حادثه‌لرینی ایچینه آلمیش اولور (16، س. 3-4).

م.ف.آخوندوو، ح.ب.زردابی، ش.ج.افقانی، ای.قاسپیرا‌لی کیمی دوشونورلرین الیفبا و دیله دایر نظری ارثین‌دن قایناق‌لانان بو موناسیبت قونو‍وا دایر اکثر آراشدیرما‌لاردا اؤزونو آیدین‌ گؤسترمکده‌دیر. ای.قاسپیرالینین “دیل‌سیز آدام نه ایسه، ادبی و عمومی دیلی اولمایان میللت‌‌‌ ده تامامن عینی‌دیر” ایدئیاسینا (23، س. 12) تاپینان و ش.ج.افقانی‌نین “میللت‌‌‌‌دن کناردا سعادت یوخ‌دور، دیل‌سیز ده میللت‌‌‌ اولا بیلمز. اگر دیل میللت‌‌‌ین بوتون سنت و پئشه صاحب‌لری‌نین اونسیتی و ایستیفاده‌سی اوچون لازیمی احتیاجی تأمین ائتمیرسه، اونو دیل آدلان‌دیرماق اولماز” – پرینسیپی‌نین تأثیر دایره‌سینده اولان آذربایجان‌لی ضیا‌لی‌لارین یارادیجی‌لیغی همیشه بو خطّی ایزلمیش‌دیر.

بو ضیا‌لی‌لارین کولتورولوژی ارثینده دییشمز بیر مؤوقع‌ موشاهیده اولونور کی، دیل کولتورون ان بؤیوک، ان باشدا گلن عنصرودور. بو مؤوقع‌یی عمومیلشدیریلمیش شکیلده بئله شرح ائده بیلریک کی: دیل، کولتورون ایلک و تمل عنصرو اولدوغو کیمی، باشقا کولتور عنصرلاری‌نین دا باش‌لیجا داشیییجی‌سی و خزینه‌سی دوروموندا‌دیر. بو معنادا میللت‌‌‌ هر شئی‌دن اؤنجه و داها چوخ دیل بیرلییی دئمک‌دیر. دیل، کولتور عنصرو اولا‌راق میللی بیرلییی ساخلاییر و میللی حیاتی محافظه ائدرکن بو وظیفه‌لره خیدمت ائدیر. دولایی‌سی ایله دیل میللی دامغاسی ان بللی، آیدین اولان مدنیّت‌ عنصرودور. دیل هر میللت‌‌‌ین دوشونجه طرزینی، دوشونجه سیستئمینی، فلسفه‌سینی عکس ائتدیریر. هر میللت‌‌‌ین فلسفه‌سی دیلی‌نین ایچینده‌دیر. دیل فردلر و نسیل‌لر آراسیندا سوسیال قوهوملوق باغی‌دیر. بو معنادا دیل فردلر آراسیندا اولدوغو کیمی، نسیل‌لر آراسیندا دا میللی بوتون‌لویو، کولتور بیرلییینی تأمین ائدیر. دیل میللی حافظه‌نین، میللی خاطره‌لرین، دویغو و دوشونجه‌لرین، بوتون مادی و معنوی ده‌یرلرین مشترک خزینه‌سی‌دیر، کئچمیش‌دن گله‌جه‌یه یوکسه‌لن میللت‌‌‌ حیاتینین داوام‌لی کؤرپو و نردیوانی‌دیر.

دیلین خیدمت ائتدییی جمعیت اؤلدوکده دیل ده اؤلور.

یازیق‌لار اولسون کی، دیلین تأثیر گوجون‌دن اینسانلیغا ضد تبلیغات‌لاردا دا ایستیفاده اولونموش و ایشغال‌چی ایمپئریالیست‌لر بوتون ایمکان‌لاری ایله بو عامل‌دن یارارلانماغا چالیشمیش‌لار. اورتا مکتب‌لری اینگیلتره‌نین هیندیستان اوزه‌رینده‌کی “کولتور ایمپئریالیزمی سیاستی”نین اویغولاما (اجرا) مکان‌لاری حساب ائدن ماهاتما قاندی یازیردی کی، “من اوخودوغوم 300 نفرلیک مکتبده الده ائدیلن بیلگی‌لر اؤیرنجی‌لرین اؤزل بیلگی مولک‌لری ساییلیردی. اؤیرنجی‌لر بو بیلگی‌لرینی اؤز میللت‌‌‌ی ایله پایلاشا بیلمیردی‌لر. ...من اینگیلیس دیلینده تربییه آلدیقجا، گون‌دن-گونه عائلمله منیم آرامدا درین اوچوروم یارانیردی. چونکی اونلار اینگیلیس دیلینی بیلمیردی‌لر (10). بئله بیر معنوی ایشغال تهلوکه‌سی‌نین مؤوجودلوغونو خاتیرلا‌دان م.ا.رسول‌زاده ایسه یازیردی کی: “بیر میللییت‌‌ی محو ائدیب آرا‌دان گؤتورمک قصدینده اولان سیاسی‌لر ده اصل بونون اوچون‌دور کی، آسسیمیلاسیون عملیاتی ایجرا ائدرکن ان بیرینجی فیکیرلرینی دیله وئرر و ان اول بیر میللت‌‌‌ین دیلینی یاددان چیخارماغا سعی ائدرلر” (12، س. 476).

حسن بی زردابی هله عصر یاریم بون‌دان قاباق یازیردی کی، ایستییرسینیزسه میللت‌‌‌یمیز یاشاسین، قاباغا گئتسین، علمی و معارفی اولسون، اونا آنا دیلی وئرین، اونلار

یازسین، قاباغا گئتسین، مکتب‌لر بینا ائدیب، اؤز دیل‌لرینده علم، تحصیل ائتسین. حسن بی دیلی خالقین معنوی سیماسی، میللت‌‌‌ین یاشادیجی‌سی حساب ائتمیش و م.ف.آخوندووون بیر سلفی کیمی همیشه دیلین ساف‌لیغی اوغروندا موباریزه آپارمیش‌دیر (3، س. 137). سونراکی دؤورده – XXعصرین اول‌لرینده ده آذربایجان ضیا‌لی‌لاری‌نین اکثریتی بو مسئله‌یه موناسیبت‌لرینی بیلدیرمیش‌لر.

طبیعی کی، دیل مسئله‌سی یالنیز مهاجر ضیا‌لی‌لارین میللی-ایدئولوژی سویه‌یه قالدیردیغی حادثه دئییلدی، دیل پروبلئمی، خصوصاً ده دیل بیرلییی ایدئیاسی تورک‌چو ایدئولوق‌لارین اساس شعاری اولموشدور. حتی ایسلام ایدئولوژی‌سینین بانی‌سی س.ج.افقانی ده موسلمان و تورک میللت‌‌‌‌لری‌نین بیرلییینده دیلی دین‌دن داها اهمیت‌لی و دایمی عامل حساب ائدیردی. ایسماییل بی قاسپیرا‌لی دا تورکچولوک فعالیت‌ینه “دیلده بیرلیک” شعاری ایله باشلامیش‌دیر. بوتؤولوکده، آذربایجان مهاجرتی‌نین دیل پروبلئمینه موناسیبتینده س.ج.افقانی و ای.قاسپیرالینین تأثیری آچیقجا حس اولونماقدا‌دیر. بو مؤوقع‌ طرفدارلارینا گؤره، میللت‌‌‌ین کیملییی اونون دیلین‌دن باشلانیردی و تورک خالق‌لاری بیر-بیرینی گره‌یینجه تانیماق، سئومک، اؤز میللی من‌‌لییینی درک ائتمک اوچون، واحد، گوج‌لو میللت‌‌‌ه چئوریلمک‌دن اؤترو مطلق واحد دیلده – اومومتورک ادبی دیلینده دانیشما‌لی‌دیرلار (7، س. 143). احمد جعفراوغلو ای.قاسپیرالی‌نین بو ایدئال یولون‌داکی چالیشما‌لارین‌دان بحث ائده‌رک یازیردی کی، “دیلده، فیکیرده، ایشده بیرلیک!” شعاری ایله میدانا آتیلان ایسماییل بیی “… نه روس میسسیونئرلری، نه ده تورک-روس بولشئویک‌لری تورک دیلی بیرلییین‌دن دولایی عفو ائتمه‌دی‌لر، اونو تورک اؤلکه‌لرینه یاراشدیرمادی‌لار. ایسماییل بیین بؤیوک روس اتحادینا قارشی قویدوغو بو بؤیوک تورک بیرلییی، اونلارجا نه قدر ضررلی ایسه، بیزجه او قدر عزیز و او قدر حؤرمت‌لی‌دیر” (17، س. 169). ی.و.چمن‌زمینلی ده اورتاق تورک دیلی مسئله‌سی‌نین اوزه‌رینده اطراف‌لی دایانمیش، ای.قاسپیرالی‌نین دیلده بیرلیک ایدئیاسینی تقدیر ائتمیش، حتی روسیا تورک‌لری‌نین مدنی بیرلییینه، ایلک نؤوبه‌ده ایسه دیل بیرلییینه نایل اولماغین یول‌لاری باره‌ده ماراق‌لی ملاحظه‌لر ایره‌لی سورموش‌دور. اونون فیکرینجه: “بیز بؤیوک تورک عائله‌سینه منسوبوق. تاریخ، عنعنه، دیل و عادت‌لر بیرلییی بیزلری بیرلییه چاغیریر” (15، س. 162).

دیلین میللی بیرلیک و ترققی‌ده‌کی رولونو ش.ج.افقانی بئله ده‌یرلندیریردی: “اگر دیل بیرلییی اولماسا، میللی وحدت‌ین حقیقی ماهیتی و حیات گوجو اولا بیلمز. دیل بیرلییی اینسان‌لار آراسیندا چوخ اؤنملی اهمیت کسب ائدن اساس علاقه واسطه‌سی‌دیر. او، موختلیف مذهبه قوللوق ائدن طایفا‌لاری، موختلیف آرزولارلا یاشایان قبیله‌لری واحد بیر میللت‌‌‌ بایراغی آلتینا سسله‌ین، اونلارین گوجونو-قوه‌سینی بیرلشدیریب بیر مقصده دوغرو یؤنل‌دن، اجتماعی قصورلاری بیرلیکده دفع ائتمه‌یه، میللی چتین‌لیک‌لری بیرلیکده آرا‌دان قالدیرماغا چاغیران، عموم‌خالق سعادتینه نایل اولماق، مصیبت و بدبخت‌لیک‌لردن نجات یول‌لاری آراییب تاپماق اوچون هامینی سؤزبیر (متفق‌القول)، هم‌رأی اولماغا دعوت ائدن، گؤزل یاشاییش‌دان عبارت یئنی حیاتا قوووش‌دوران، وطنداش‌لاری‌نین اَیین‌لرینه ایستیقلال پالتاری گئی‌دیرن اساس واسطه‌دیر” (5، س. 9-10)

اکثر آذربایجان ضیا‌لی‌لاری ح.زردابی، ش.ج.افقانی و ای.قاسپیرا‌لی طرفین‌دن ایره‌لی سورولن دیل و کولتور بیرلییی ایدئیاسینی تبلیغ ائتمکله یاناشی، هم ده ساده و تمیز تورکجه تئزینی ده دستکلمیش‌لر.حتی اورتاق تورک دیلی ایدئیاسینا فرق‌لی یاناشان ضیا‌لی‌لار بئله ساده و تمیز دیل مسئله‌سینده واحد مؤوقع‌‌دن چیخیش ائدیردی‌لر. اؤرنه‌یین، بعضاً آنلاشیلماز، قارماقاریشیق دیل معناسیندا دا ایشله‌دیلن “وولاپوک”آ، داها دوغروسو 1879-جو ایلده شلئیئر (Johann Martin Schleyer) طرفین‌دن دوزلدیلمیش صنعی بئینلخالق دیله قارشی چیخان فیریدون بی کؤچرلی (“آنا دیلی” مقاله‌سی، 1913-جو ایل) قلم صاحب‌لرینه ان غلیض فیکری بئله ساده شکیلده ایفاده ائتمه‌یی توصیه ائدیردی: “میللت‌‌‌ینی سئون، اونون معنوی دیری‌لییینه چالیشان، ترققی یولوندا امک صرف ائدن یازی‌چی‌لاریمیزدان، ادیب‌لریمیزدن و شاعرلریمیزدن چوخ-چوخ توقع ائدیریک کی،

دیل‌لرینی آسانلاشدیرسین‌لار، آنا دیلین‌دن اوزاق دوشمه‌سین‌لر، مئیمونلوق‌دان ال چکسین‌لر، فیکیرلرینی آچیق و ساده دیلده یازسین‌لار، تا کی، اونلارین یازدیق‌لارینی اوخویان آنلاسین، دوشونسون و آییلسین. آنجاق بو یوللا یازان ایله اوخویانین آراسیندا دوستلوق، اتفاق و بیرلیک عمله گله بیلر (8، س. 126). بو مسئله‌ده آتاتورکون ده مؤوقع‌یی بیرمعنالی ایدی: “میللت‌‌‌ین چوخ آیدین کئیفیت‌لرین‌دن بیری دیل‌دیر. تورک میللت‌‌‌یندنم، دئین بیر اینسان، هر شئی‌دن اول و مطلق تورکجه دانیشما‌لی‌دیر. تورکجه دانیشمایان بیر اینسان تورک مدنیّت‌ینه، جمعیتینه باغ‌لی‌لیغینی ادعا ائدرسه، بونا اینانماق دوغرو اولماز” (9، س. 124).

ای.قاسپیرالی: “دیل‌سیز آدام نه ایسه، ادبی و عمومی دیلی اولمایان میللت‌‌‌ ده تامامن عینی‌دیر

چاغداش مدنی دونیا طرفین‌دن ده دیل، هر بیر میللت‌‌‌ین مادی و معنوی ارثینی قورویان و گلیشدیرن ان اؤنملی و ان گوج‌لو واسطه کیمی قبول ائدیلمکده‌دیر. دونیانین مدنی ائکزوتیکاسی‌نین قورونماسینا چالیشان بئینلخالق تشکیلات‌لارین رسمی سندلرینده ده بئله بیر مدعا تصدیقینی تاپیر کی، هر بیر اینسان اؤز آنا دیلینی یاخشی بیلمه‌لی و اونو قوروما‌لی‌دیر. آنا دیلی اینسانین معنوی عالمی‌نین زنگینلشمه‌سینده، دونیاگؤروشونون گئنیشلنمه‌سینده، موکمّل تحصیل آلماسیندا، اؤز سویداش‌لاری ایله اونسیت قورماسیندا اؤنملی رول اویناییر. آنا دیلی میللت‌‌‌ین اؤزونه مخصوص‌لوغونو قوروماقلا یاناشی، ترجومه واسطه‌سیله باشقا خالق‌لارین مدنی ارثی ایله تانیش اولماغا، اونلارلا اونسیت قورماغا ایمکان یارا‌دیر. دیلین بشر تاریخین‌ده‌کی عوض‌ائدیلمز یئری‌نین بون‌دان سونرا دا محافظه اولونماسی واجیب‌‌لییینی اؤنه چکن یونئسکو بو مقصدله 1999-جو ایلدن اعتباراً 21 فئورا‌لی[ایسفندین 2سی] بئینلخالق آنا دیلی گونو اعلان ائتمیش‌دیر (26). آذربایجان رئسپوبلیکاسی پرئزیدئنتی‌نین 9 آوقوست 2001-جی ایل تاریخ‌لی (552 سای‌لی) فرمانی ایله 1 آوقوستون آذربایجان رئسپوب‌لیکاسیندا آذربایجان الیفباسی و آذربایجان دیلی گونو اعلان ائدیلمه‌سی ایسه خالقیمیزین دا بو پروسئس‌دن کناردا قالمادیغی‌نین رسمی ثبوتو ایدی.

مدنی موختلیفلییین بشریتین فرقلندیریجی خصوصیتی اولدوغونو تصدیقله‌ین بیرلشمیش میللت‌‌‌‌لر تشکیلاتینین تحصیل، علم و مدنیّت‌ تشکیلاتینین باش کونفرانسی ایسه 3-21 اوکتیابر 2005-جی ایل تاریخینده پاریس شهرینده کئچیریلن 33-جو توپلانتی‌سیندا “مدنی اؤزونویفاده موختلیف‌‌لییی‌نین قورونماسی و تشویقی حاقیندا” سؤزلشمه(کونوانسیون) (پاریس، 20 اوکتیابر 2005-جی ایل) قبول ائدیلمیش‌دیر کی، بورادا دیل موختلیف‌‌لییی‌نین مدنی موختلیفلییین تمل ائلئمئنتی اولدوغو آیریجا بند شکلینده قئید ائدیلمیش‌دیر (2).

اورتاق دیل مسئله‌سینده مؤوقع‌‌لری اوست-اوسته دوشن چینگیز آیتماتوو، اولژاس سولئیمئنئو، شوکرو خالیق، آنار، ن.جعفروو کیمی تورک ضیا‌لی‌لاری‌نین دیلیمیزین گله‌جه‌یی ایله باغ‌لی دوشونجه‌لری ده تورک دونیاسینین دیل و کولتور بیرلییی پروبلئمی ایله باغ‌لی ایییم‌سر(خوش) اووقات یارا‌دیر. تورک دیل قورومونون باشقانی شوکراوو خالیق (5-6 ایل اؤنجه آذربایجان تئلئویزیاسینا وئردییی موصاحیبه‌سینده) تورک دونیاسینی تمثیل ائدن ضیا‌لی‌لارین بیر-بیری ایله روس و یا اینگیلیس دیلینده دئییل، یالنیز تورک دیلینده اونسیته گیرمه‌لری ضرورتینی خصوصیله وورغولامیش‌دیر. او، همده بو یؤن‌ده‌کی چالیشما‌لارین بیرلشدیریلمه‌سی اوچون ت‌دک ایله آم‌ئ‌ا-نین توپلانتی‌لاری‌نین مونتظم کاراکتئر داشیماسی احتیاجینا، اورتاق بیر مرکزین یارادیلماسی و مطبوعات، رادیو، تئلئویزیا، اینتئرنئت یولو ایله عمومی اونسیت دیلی‌نین فورمالاشدیریلماسی مسئله‌سینه ده توخونموش، ان اؤنملی نقطه کیمی ایسه توپلانتی‌لاردا علمی تئرمین‌لرله باغ‌لی پروبلئمی و بو ساحه‌ده راضی‌لاشما‌لارین الده ائدیلمه‌سی واجیب‌‌لییینی قئید ائتمیش‌دیر.

تورک دونیاسینین دیل و کولتور بیرلییی ایدئیاسی بو گون آرتیق دؤولت باش‌چی‌لاری و تورک دؤولت‌لری‌نین رسمی قوروم‌لاری سویه‌سینده دستکلنمکده‌دیر. آرزولانان مقصدلره دوغرو بیر سیرا رئال ایشلر ده گؤرولمکده‌دیر. تورک دونیاسینین بو اینتئقراسیا (بیرلشمه)

م.ا.رسول‌زاده: “بیر میللییت‌‌ی محو ائدیب آرا‌دان گؤتورمک قصدینده اولان سیاسی‌لر ده اصل بونون اوچون‌دور کی، آسسیمیلاسیون عملیاتی ایجرا ائدرکن ان بیرینجی فیکیرلرینی دیله وئرر و ان اول بیر میللت‌‌‌ین دیلینی یاددان چیخارماغا سعی ائدرلر

پروسئسی‌نین مدنی-ائتنیک بیرلیک‌دن سیاسی بیرلییه دوغرو یؤنَلمه‌سی ضیا‌لی‌لار و دؤولت رسمی‌لری طرفین‌دن ده اعتراف ائدیلمکده‌دیر. اؤرنه‌یین، آذربایجان رئسپوب‌لیکاسی میللی مجلیسی‌نین مدنیّت‌ مسئله‌لری دایمی کومیسیونونون صدری نظامی جعفروو دا دیل و کولتور بیرلییی ایله باشلانان بو اینتئقراسیا(بیرلشمه)نین ایلک نؤوبه‌ده مدنی-معنوی بیرلیک ماهیت‌لی اولماسی قناعتینده‌دیر. اونون فیکرینجه ده، مدنی دونیا طرفین‌دن طبیعی ساییلان بئله بیر مدنی-معنوی بیرلییین آچاری بیرینجی نؤوبه‌ده دیل‌دیر: “بو مدنی-معنوی بیرلییه چوخ نسنه‌لر داخیل‌دیر. بورایا حیات طرزی و معیشت وردیش‌لرین‌دن توتموش دوشونجه طرزینه قدر هر شئی داخیل‌دیر. بو گون تورک دونیاسیندا فرق‌لی‌لیک‌لرین بیرلشمه‌سی پروسئسی گئدیر. اینتئقراسیا (بیرلشمه) پروسئسی بوتون دونیادا گئتدییی کیمی، آیری-آیری عمومی تاریخی مدنیّت‌‌لر آراسیندا دا گئدیر. واختیله عمومی اولموش، سونرا‌دان موختلیف سبب‌لردن فرقلنمیش مدنیّت‌‌لرین اؤزونده ده گئدیر. بوتون دونیا بو گون چکینمه‌دن عرب بیرلییین‌دن، سلاویان بیرلییین‌دن، آنقلو-ساکس بیرلییین‌دن دانیشیر. بون‌لار آرتیق چوخدان‌دیر دونیا گئرچک‌لییینه چئوریلیب. یئنی دونیا دوزنی‌نین فورمالاشدیغی بیر دؤنمده تورک‌لرین ده بیرلشمه‌سی طبیعی‌دیر. بو اینتئقراسیا (بیرلشمه) دونیا بیرلییی طرفین‌دن ده نورمال قارشی‌لانیر. عرب، سلاویان، آنقلو-ساکس بیرلیک‌لری‌نین ژئنئتیک اساس‌لاری اولدوغو کیمی، تورک‌لرین ده معنوی-مدنی بیرلییی‌نین اؤزولونده کؤک، سوی یاخین‌لیغی دورور” (4). هله واختیله “آذربایجان جومهوریتی” اثرینده آذربایجان‌لی‌لاری میللییت‌‌ اعتباری ایله تورک، دین اعتباریله ایسلام، مدنیّت‌ی-اساسیه اعتباریله شرق‌لی اولا‌راق تقدیم ائدن م.ا.رسول‌زاده دونیایا بیان ائدیردی کی، “آذربایجان تورکو موختلیف شیوه‌لره مالیک و اولدوغو یئرلره نیسبتله موختلیف آدلار داشییان بؤیوک تورک آغاجینین بیر بوداغی‌دیر” (22، س. 7).

نتیجه اولا‌راق دئیه بیلریک کی، “میللی حیات، میللی وارلیق، میللی من‌لیک و میللی روحون اساسینی، باش منبع‌ینی تشکیل ائدن میللی کولتوردور” قناعتی ایستیقلال‌چی و میللی شعور صاحبی اولان ضیا‌لی‌لارین قونو‍وا دایر یازی‌لاری‌نین آنا خطّینی تشکیل ائدیر. دیل مسئله‌لری ده یالنیز بو مؤوقع‌‌دن ده‌یرلندیریلیر. اونلارین دوشونجه‌سینه گؤره، میللی خصوصیت‌لرینی و میللی کولتورونو یاشاتماغا مووففق اولان هر میللت‌‌‌، گئج-تئز موستقیل بیر میللی دؤولت قورماغا نامزددیر. میللی خصوصیت‌لرینی و میللی کولتورونو ایتیرمیش اولان میللت‌‌‌‌لر، میللی من‌لیک‌لرینی و ایلهام آلا‌جاق‌لاری میللی قایناق‌لارینی دا ایتیرمیش اولورلار. بو کیمی میللت‌‌‌‌لرین گله‌جه‌یی یوخ‌دور. اونلارا اؤلموش نظریله باخماق لازیم‌دیر. میللی خصوصیت و میللی کولتورون باشیندا ایسه میللی دیل گلیر. میللی وارلیغین قورونماسیندا دیلین رولو حل ائدیجی‌دیر. دیل و کولتور بیرلییی میللی حافظه و دوشونجه‌نی محکم‌لندیرمه‌یین اؤنملی عاملی، میللی شعورون اساس معیاری‌دیر.

 

qaynaqlar

1.        Axundov A. Dil və mədəniyyət. Bakı: Yazıçı, 1992, 192 s.

2.        Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatının Baş Konfransının 33-cü sessiyasında qəbul edilmiş “Mədəni özünüifadə müxtəlifliyinin qorunması və təşviqi haqqında” konvensiya (Paris, 20 oktyabr 2005-ci il).www.e-qanun.az/files/framework/.../f_19041.htm

3.        Cavadova E. Sətirlərdə döyünən ürək. Bakı: Azərnəşr, 1988, 160 s.

4.        Cəfərov Nizami. Mədəni-etnik birlikdən siyasi birliyə doğru: Bu inteqrasiya dil və əlifba faktorundan keçir. “Mədəniyyət” qəz., 18 dekabr 2008-ci il, № 98.

5.        Əfqani Cəmaləddin. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Azərnəşr, 1998, 72 s.

6.        Hüseynzadə Əli bəy. Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir, Bakı, Mütərcim, 1997, 292 s.

7.        Kəngərli A. İsmayıl Bəy Qasprinski. Bakı: Nurlan, 2004, 284 s.

8.        Köçərli Firidun bəy. Ana dili. Azərbaycan publisistikası antologiyası (Tərtib edən: Cəlal Bəydili-Məmmədov). Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 688 s.

9.        Qocatürk Utkan. Atatürk. Bakı: Elm, 1991, 212 s.

10.     Mahatma Qandi. Hindistanda milli dil yolunda savaş (Tərcümə edən: Güntay Gəncalp).http://chevrilerim.blogspot.com/2011/01/hindistanda-milli-dil-yolunda-savas.html.

11.     Rəcəbov Ə. Dil, şüur, cəmiyyət, tarix. Bakı: Azərnəşr, 1993, 160 s.

12.     Rəsulzadə M.Ə. Əsərləri, II cild. Bakı: Şirvannəşr, 2001, 528 s.

13.     Tağıyev Ə., Əliyev Q. Kulturologiya. Bakı: Təbib, 1997, 96 s.

14.     Uşinski K.D. Seçilmiş pedaqoji əsərləri. Bakı, Azərnəşr, 1953, 380 s.

15.     Vəzirov Y. Rusiya türklərinin ittihadı. “Açıq söz”, qəz., 1917, № 473.

16.     Ağaoğlu Ahmet. Üç medeniyet. İstanbul: Milli Egitim Basımevi, 1972, 146 s.

17.     Caferoğlu Ahmet. İsmayıl Bey Gaspirinsкi, “Azerbaycan Yurt Bilgisi”, 1933, yıl 2, sayı 16, s. 165-169.

18.     Mehmetzade M.B. Milli Azerbaycan hareketi. Ankara: Azerbaycan KültürDernegi Yayınları, 1991, 240 s.

19.     Resulzade M.E. Millet olmak azmı. Azerbaycan, Ankara, 1 ağustos 1952, sayı 5.

20.     Resulzade M. E. Milletçilik – Patriotizm Azerbaycan, Ankara, eylül 1952, sayı6.

21.     Resulzade Mehmet Emin. Milli tesanüd, Ankara, Kardeş matbaası, 1978, s. 24-25.

22.     Resulzade M.E. Azerbaycan Cumhuriyeti (Keyfiyet-i teşekkülü ve şimdiki vaziyeti). Azerbaycan Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği Yayınları: 1, İstanbul, 1990, 205 s.

23.     Saray Mehmet. Çaspıralı İsmayıl Beyden Atatürke, Türk Dünyasında dil ve kültür birligi. İstanbul: 1993, 187s.

24.     Гумбольдт Вильгельмфон. Избр. Труды, по языkозначнию. Мосkва:Прогресс, 1984, 368с.

25.     Поздняkов Э.А. Философия kультуры. Мосkва:Интурреkлама, 1999, 576с.

26.     az.wikipedia.org/.../Beynəlxalq_Ana_Dili_Günü.

 

Mubariz Suleymanli

Criterion ofnational consciousness: unity of language and culture

Summary

In the article language and cultural unification problem which considered the main factor of national consciousness and self-understanding is investigated. Examples of thought of world famous thinkers such as K.D.Uşinski, V.Humboldt, Mathama Gandhi and the others about this issue are given. Attitutes of scientific, cultural and political figures of Turkish World on language and cultural union are examined. Mirzə Feteli Axundov, Hasan bey Zerdabi, Şeyx Cemaleddin Afqani, İsmayıl bey Qaspıralı, Ali bey Hüseynzade, Əhməd bey Ağaoğlu, Firidun bey Koçarli, Mehemməd Emin Resulzade, Mirze Bala Memmedzade, Yusif Vezir Çemenzeminli and Ahmed Caferoğlu’s researches on language and cultural union are comperatively analyzed. Thoughts of Modern era’s Intelligentsia who have accepted to be inheritance of this idea are given. In the analysis of topic we refered the official documents of international organizations and Azerbaijan on protection of language and cultural diversity.

Мубариз Сулейманлы

Критерий национального сознания: единство языка и культуры

Резюме

В статье исследуется национальное сознание и осмысление самого себя как главный фактор проблемы единства языка и культуры. Даются примеры известных мыслителей, раскрывающие эту тему, среди которых К.Д.Ушинский, В.Гумбольдт, Махатма Ганди и другие. В работе исследуются также представители науки, культуры, и политики турецкого мира. В сравнительной форме анализируются исследования, охватывающие проблему единства языка и культуры, у М.Ф. Ахундова, Гасан-бека Зардаби, Шейх Джамаладдина Афгани, Исмаил-бека Гаспирали, Али-бека Гусейнзаде, Ахмед-бека Агаоглу, Фирудин-бека Кочарли, Мухаммед Амин Расулзаде, Мирзы-Балы Мамедзаде, Юсифа Везира Чеменземенли и Ахмеда Джафароглу.Эти идеи, унаследованные в современное время, рассматриваются в работе. В статье уделяется внимание сохранению разнообразия языка и культуры, которое отражается в официальных документах Азербайджанской Республики и международных организаций