تورک دونیاسی

Ziya-Gokalpشباهت‌های شگفت‌انگیزی میان کسروی و گوک‌آلپ، شخصیت معاصر وی که از او بزرگ‌تر و شناخته‌شده‌تر بود، وجود دارد. هر دو نظریه‌پردازان برجسته همبستگی اجتماعی در کشورهای خود بودند، و هر دو در مناطق مرزی چندرگه به دنیا آمدند و در دل نزاع‌های گروهی زیستند، و توش و توان فکری خود را در راه حل کردن این نزاع‌های گروهی در دل دولت-ملت مدرن به کار بستند.

هر دو، قدم شجاعانه‌ای برداشتند- که در مورد کسروی عاقبت‌اش مرگ بود- تا اسلام را “پدیده‌ای تاریخی” بینگارند که مانند دیگر ادیان بزرگ، در زمان خود موجب اتحاد جماعت‌های متفرق در قالب “امت”ی واحد شد اما دیگر نمی‌تواند چونان ملاط همبستگی اجتماعی به کار آید.

کسروی و گوک‌آلپ هر دو آن ملاط را نه قانون می‌دانستند و نه نهادها، بلکه وجدان اجتماعی‌ای می‌دانستند که در درون توده‌ها از طریق تعلیم و آموزش رسوخ کرده است. بنابراین، آن‌ها نخست و بیش از هر چیز، دانشمند تعلیم و تربیت بودند که “انقلاب” را نه به معنای براندازی نظام حاکم، بلکه به معنای تغییر ارزش‌های اجتماعی می‌دانستند.

برای نیل به این مقصود، آن‌ها به گرد خود شاگردان وفاداری جمع کردند و نهایتا نسبت به آموزه‌های رقیب بسیار نامدارا آمیز برخورد کردند. این عدم مدارا در کسروی بارزتر بود زیرا او – بر خلاف گوک‌آلپ و دورکهایم- تخصص حرفه‌ای را که حاصل تقسیم کار مدرن بود، پیوند اجتماعی جدیدی نمی‌انگاشت، بلکه به عکس، تهدید افزونی به سوی فروپاشی اجتماعی می‌انگاشت. تنها یکانگی کامل ایدئولوژیک می‌تواند مانع فروپاشی نهایی اجتماع شود. و هر دو علاقه‌مند بودند که میان مدرن بودن – که خود را از آن دسته می‌دانستند- و غرب‌زده بودن، که خود را از این دسته نمی‌دانستند، تمایز بگذارند، آن‌ها مشتاق برگرفتن جنبه‌های فناورانه غرب، به ویژه ابزار توسعه اقتصادی، بودند اما به همان اندازه مشتاق بودند که از فرهنگ غرب، مانند تأکید لیبرالی بر فردگرایی، نظریه سوسیالیستی نزاع طبقاتی، و تلقی آنارشیستی از دولت به عنوان “شرّ لازم”، فاصله بگیرند، فرهنگی که در نظرشان به حال همبستگی اجتماعی زیان‌آور بود. با نظر به این‌ه کسروی از اندیشه سیاسی ترکی زمان خود مطلع بود، شاید بتوان چنین گمانه زد که دست‌کم برخی از آرای وی تحت تأثیر گوک‌آلپ بوده است. با این حال این گمانه‌زنی را نمی‌توان اثبات کرد زیرا کسروی دائم ادعا می‌کرد که “تمام نظریه‌هایم از خودم است” و دیگران را متهم به افاده‌فروشی در نقل قول از فیلسوفان غربی می‌کرد، و خود همواره از ارجاع به هر منبع خارجی خودداری می‌کرد.

با وجود شباهت‌های شگفت‌انگیز میان این دو، یک تفاوت عمده‌ میان اندیشه سیاسی این دو نظریه‌پرداز وجود دارد که بازتاب تفاوت مهمی است که در ساختار اجتماعی دو کشور ایران و ترکیه وجود دارد. گوک‌آلپ، که در حکومتی می‌زیست که پس از ۱۹۲۱ تا حدودی هم‌گون بود، توانست تلقی‌ای غربی از ملت اقتباس کند- این تلقی که ملت از مردمی با فرهنگی مشترک و به ویژه زبانی مشترک تشکیل شده است. او آن قدر این موضوع را شرح و بسط داده بود که تاکنون سه کتاب مستقل در غرب، در بحث از مقالات وی در مورد ملی‌گرایی ترکی و یا در ترجمه مقالات وی در این باب منتشر شده است. فرد می‌بایست با ناکامی در نوشته‌های متعدد کسروی بگردد تا تک مقاله‌ای در باب ملی‌گرایی ایرانی بیابد. همان‌طور که بعدا خود او تصدیق کرد “من در باب نظریه ملی‌گرایی چیزی ننوشته‌ام.” تنها جایی که او به صورت‌بندی چنین نظریه‌ای نزدیک می‌شود، عبارت گذرای اوست مبنی بر این‌که مردمی که در منطقه‌ای ساکن اند- قطع نظر از نژاد، پیشه و زبان- به سبب زیستن در یک منطقه جغرافیایی، قرارداد نخستینی را امضاء کرده‌اند که چونان ملتی واحد به سازگاری با یکدیگر زندگی کنند.

به نظر گوک‌آلپ تأکید بر جغرافیا خطا بود- چنین خطایی را عثمانی‌ها هم مرتکب شدند- زیرا این تنها فرهنگ مشترک، خصوصا زبان مشترک است که می‌تواند بنیان اساسی یک ملت را فراهم کند. از همین رو، گوک‌آلپ، چنین نتیجه گرفت که دولت همسایه ترکیه یعنی ایران، از یک ملت تشکیل نشده است بلکه از سه ملت مجزا تشکیل شده است: فارس، ترک و کرد. گرچه تنوع زبانی مانع از آن شد که کسروی بتواند نظریه‌ای در این باب که ملی‌گرایی ایرانی در گذشته چه بوده است، و اکنون چگونه است، صورت‌بندی کند، با این حال، این تنوع او را تشویق کرد تا به بحث تفصیلی در این باب بپردازد که: اگر مردم آموزه‌های او را بپذیرند، ملی‌گرایی ایرانی در آینده چگونه خواهد بود: ملتی واحد و متحد با یک زبان، یک فرهنگ، یک اقتدار مرکزی، یک دین یا ایدئولوژی سیاسی، و از همه مهم‌تر، یک هدف مشخص برای مدرنیزاسیون کشور. بر این اساس، کسروی نظریه‌پرداز ملی‌گرایی ایرانی نبود بلکه نظریه‌پرداز وحدت ملی در ایران بود.

___________________________

یرواند آبراهامیان؛ استاد و پژوهشگر تاریخ جهان و خاورمیانه در کالج باروک نیویورک

 

BBC